डॉ. नंदकुमार कामत

वास्कोतील भीषण आग ही केवळ एका बाजारपेठेपुरती मर्यादित घटना म्हणून पाहता कामा नये. मडगाव, पणजी, म्हापसा, फोंडा आणि इतर दाट व्यापारी केंद्रांच्या सुरक्षेचाही यानिमित्ताने गांभीर्याने विचार व्हायला हवा. हवामान हा आग लागण्याचा एकमेव किंवा अपरिहार्य घटक नसला, तरी आग लागल्यानंतर तिच्या प्रसारावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.

वास्कोच्या बाजारपेठेत लागलेल्या भीषण आगीने शहरी भागातील अग्निसुरक्षेबरोबरच स्थानिक हवामानाच्या भूमिकेकडेही लक्ष वेधले आहे. आग नेमकी कशामुळे लागली, ती इतक्या वेगाने कशी पसरली आणि अग्निशमन यंत्रणेसमोर कोणती आव्हाने उभी राहिली, याचा सखोल तपास होणे आवश्यक आहे. मात्र या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर ऑक्टोबरमधील तीव्र उष्णता, हवेतील आर्द्रता, वाऱ्याची दिशा आणि दाट बांधकामांमुळे निर्माण होणारे सूक्ष्म हवामान यांचाही अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो.

ऑक्टोबरमधील तीव्र उष्णता

दिवसाचे कमाल तापमान ३४ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचले होते. ऑक्टोबरमधील अशा उष्णतेचा परिणाम केवळ माणसांवर होत नाही, तर बाजारपेठेतील विविध वस्तू आणि बांधकामांवरही होतो. लाकडी टपऱ्या, कापडी आच्छादने, पुठ्ठ्याचे खोके, कागद, प्लास्टिकचे साहित्य आणि इतर ज्वलनशील वस्तू उन्हामुळे तापतात. कोरड्या हवामानात त्यांतील ओलावाही हळूहळू कमी होऊ शकतो. त्यामुळे आग लागल्यानंतर अशा साहित्याचे ज्वलन आणि आगीचा प्रसार वेगाने होण्याची शक्यता वाढते. अर्थात, केवळ ३४ अंश तापमानामुळे या वस्तू आपोआप पेट घेत नाहीत.

रात्रीच्या आर्द्रतेचे महत्त्व

गोव्याच्या किनारी भागात सूर्यास्तानंतर तापमान कमी होऊन सापेक्ष आर्द्रता वाढण्याची सामान्य प्रवृत्ती असते. मात्र एखाद्या दिवशी रात्रीही आर्द्रता अपेक्षेपेक्षा कमी राहिल्यास उघड्यावर असलेल्या साहित्याचा ओलावा कमी होण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः लाकूड, कापड, कागद आणि इतर ओलावा शोषणाऱ्या पदार्थांच्या बाबतीत हा घटक महत्त्वाचा ठरतो. वास्कोतील आगीच्या वेळी नेमकी किती आर्द्रता होती, याची स्थानिक हवामान नोंदींवरून खात्री करणे आवश्यक आहे. आर्द्रतेची स्थिती समजल्याशिवाय आगीच्या प्रसारात कोरड्या हवेचा किती वाटा होता, हे निश्चित सांगता येणार नाही.

काँक्रीटच्या जंगलात साठणारी उष्णता

वास्कोच्या जुन्या बाजारपेठेतील दाट बांधकामे, काँक्रीटच्या इमारती, डांबरी रस्ते आणि धातूच्या पत्र्यांची छपरे यांमुळे परिसराचे स्वतंत्र सूक्ष्म हवामान तयार होते. दिवसभर सूर्यप्रकाशामुळे तापलेल्या या पृष्ठभागांमधून सूर्यास्तानंतरही उष्णता बाहेर पडत राहते. त्यामुळे मोकळ्या जागांच्या तुलनेत दाट बांधकामांच्या परिसरात रात्री तापमान कमी होण्याचा वेग मंदावू शकतो. या शहरी उष्णता साठवणुकीचा ज्वलनशील वस्तूंच्या तापमानावर काही प्रमाणात परिणाम होऊ शकतो. तथापि, आगीची तीव्रता ठरवताना उपलब्ध इंधनसामग्री, इमारतींची रचना, अग्निरोधक व्यवस्था आणि हवेचा पुरवठा हे घटक अधिक निर्णायक ठरतात.

समुद्रवारा, भूमीवारा आणि आगीचा प्रसार

वास्कोचे किनारी भौगोलिक स्थान लक्षात घेतल्यास वाऱ्याच्या बदलत्या दिशेचा अभ्यास विशेष महत्त्वाचा ठरतो. सामान्य परिस्थितीत दिवसा समुद्राकडून जमिनीकडे वाहणारा समुद्रवारा आणि रात्री जमिनीकडून समुद्राकडे वाहणारा भूमीवारा अशी स्थानिक वाऱ्यांची चक्रे निर्माण होऊ शकतात. मात्र प्रत्यक्ष वाऱ्याची दिशा आणि वेग हे प्रादेशिक हवामान, स्थानिक भूभाग आणि इमारतींच्या रचनेवरही अवलंबून असतात.

आग लागल्यानंतर वारा ज्वाळांना एका विशिष्ट दिशेने झुकवू शकतो. त्यामुळे शेजारील ज्वलनशील वस्तूंना आग लागण्याची शक्यता वाढते. दाट बाजारपेठेत अरुंद रस्ते आणि इमारतींमधील मोकळ्या जागांमुळे वाऱ्याच्या प्रवाहात स्थानिक बदल होऊ शकतात. म्हणूनच वास्कोतील आगीच्या वेळी वाऱ्याची दिशा, वेग आणि त्यांतील बदल यांची वेळेनुसार नोंद तपासणे गरजेचे आहे. मोठ्या आगीतून निर्माण होणाऱ्या तीव्र उष्णतेमुळे गरम हवा आणि धूर वेगाने वर जातात. या ऊर्ध्वप्रवाहाबरोबर जळणारे हलके तुकडे, राख आणि ठिणग्याही हवेत उचलल्या जाऊ शकतात. वाऱ्यामुळे असे जळते तुकडे मूळ आगीपासून काही अंतरावर पोहोचून दुसऱ्या ठिकाणी आग लावू शकतात. अग्निशास्त्रात या प्रक्रियेला विशेष महत्त्व आहे.

टिळक मैदानाजवळील आग आणि त्यानंतर रविवार बाजारपेठेत लागलेली आग यांच्यात सुमारे ९० मिनिटांचे अंतर असल्याची माहिती समोर आली आहे. या दोन घटनांचा परस्पर संबंध होता का, हे तपासताना जळत्या ठिणग्यांचे वहन, वाऱ्याची दिशा, विद्युत यंत्रणांची स्थिती आणि प्रत्यक्षदर्शींची माहिती विचारात घ्यावी लागेल. केवळ दोन आगींच्या वेळांवरून ठिणग्यांमुळेच दुसरी आग लागली, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.

शहरी हवामानाच्या स्वतंत्र नोंदी का हव्यात?

वास्कोच्या घटनेतून एक महत्त्वाचा प्रश्न पुढे येतो. गोव्यातील प्रमुख शहरांसाठी स्वतंत्र, सातत्यपूर्ण आणि सहज उपलब्ध अशा सूक्ष्म हवामान नोंदी आपल्याकडे कितपत आहेत? प्रादेशिक हवामान अंदाज शेती, वाहतूक, पाऊस आणि सर्वसाधारण हवामानाच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त असतात. परंतु दाट बाजारपेठा, औद्योगिक वसाहती, बंदरे आणि व्यापारी केंद्रे यांची परिस्थिती समजण्यासाठी स्थानिक पातळीवरील तापमान, आर्द्रता आणि वाऱ्याच्या नोंदी अधिक उपयुक्त ठरू शकतात.

धोकादायक हवामानस्थितीची पूर्वसूचना

शहरातील वेगवेगळ्या ठिकाणी स्वयंचलित हवामान केंद्रे बसवून तापमान, सापेक्ष आर्द्रता आणि वाऱ्याची सतत नोंद ठेवता येते. काही वनाग्नि व्यवस्थापन पद्धतींमध्ये तापमानाचा सेल्सिअस आकडा सापेक्ष आर्द्रतेच्या टक्केवारीपेक्षा मोठा होण्याची स्थिती प्राथमिक सावधगिरीचा संकेत मानली जाते. मात्र हा निकष शहरी आगींसाठी स्वतंत्रपणे प्रमाणित झालेला सार्वत्रिक धोकामापक नाही. शहरातील अग्निधोका ठरवताना ज्वलनशील साहित्य, विद्युत सुरक्षा, इमारतींची घनता आणि अग्निशमन सुविधांचाही विचार करावा लागतो.

शहरनिहाय अग्निधोका निर्देशांक

स्थानिक हवामानाच्या नोंदींचा उपयोग करून शहरांसाठी स्वतंत्र अग्निधोका मूल्यांकन पद्धती विकसित करता येईल. अशा मूल्यांकनात तापमान, आर्द्रता, वाऱ्याचा वेग, उपलब्ध ज्वलनशील साहित्य आणि बाजारपेठेतील गर्दी यांचा समावेश करता येईल. धोक्याची पातळी वाढल्यास व्यापारी संघटना, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि अग्निशमन विभाग यांना पूर्वसूचना देता येईल. विशेषतः विद्युत दुरुस्ती, उघड्या ज्वाळांचा वापर आणि ज्वलनशील मालाच्या साठवणुकीबाबत अधिक दक्षता घेता येईल.

‘अग्निशमन’साठी स्थानिक वाऱ्याची माहिती

मोठ्या आगीच्या वेळी वाऱ्याची दिशा आणि वेग यांची अद्ययावत माहिती अग्निशमन पथकांना अत्यंत उपयुक्त ठरते. ज्वाळा कोणत्या दिशेने पसरू शकतात, धुराचा लोट कोणत्या भागाकडे जाऊ शकतो आणि कोणत्या परिसरात खबरदारी घेणे आवश्यक आहे, याचा अंदाज बांधण्यास या माहितीची मदत होते. स्थानिक हवामान केंद्रे, प्रत्यक्ष घटनास्थळावरील निरीक्षणे आणि संगणकीय अग्निप्रसार प्रारूपे यांचा एकत्रित वापर केल्यास आपत्कालीन प्रतिसाद अधिक परिणामकारक होऊ शकतो.

नगरनियोजनात सूक्ष्म हवामानाचा विचार

गोव्यातील जुन्या बाजारपेठांची रचना अनेक दशकांपूर्वीच्या गरजांनुसार विकसित झाली आहे. वाढती लोकसंख्या, वाहनांची संख्या, व्यापारी आस्थापना आणि विद्युत उपकरणांचा वापर यांमुळे या भागांवरील ताण वाढला आहे. अशा परिस्थितीत इमारतींमधील अंतर, अग्निशमन वाहनांसाठी प्रवेशमार्ग, आपत्कालीन बाहेर पडण्याच्या वाटा, अग्निरोधक विभागणी आणि सुरक्षित मालसाठवणूक यांचा फेरविचार आवश्यक आहे. स्थानिक हवामानाच्या दीर्घकालीन नोंदी या नियोजनाला पूरक ठरू शकतात.

या घटनेच्या वैज्ञानिक चौकशीत स्थानिक हवामानाच्या उपलब्ध नोंदींचाही समावेश झाला पाहिजे. आगीची प्रत्यक्ष कारणे तपास यंत्रणांनी निश्चित करावीत; परंतु भविष्यात अशा दुर्घटनांची तीव्रता कमी करण्यासाठी शहरी हवामानशास्त्र, अग्निसुरक्षा आणि नगरनियोजन यांचा परस्परसंबंध ओळखणे ही काळाची गरज आहे.

(लेखक शास्त्रज्ञ, संशोधक आणि पर्यावरण

अभ्यासक आहेत.)