आजच्या डिजिटल युगात सोशल मीडिया हा दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत अनेक जण फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि इतर सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर बराच वेळ घालवतात. फोटो, व्हिडीओ आणि रील्स पाहण्यासोबतच स्वतःच्या पोस्टला किती लाइक्स मिळाले, किती जणांनी कमेंट केली आणि किती लोकांनी फॉलो केले, याकडेही अनेकांचे लक्ष असते. मात्र, लोकप्रिय होण्याची ही धडपड काही वेळा मानसिक तणावाचे कारण ठरू शकते. विशेषतः तरुण आणि किशोरवयीन मुलांमध्ये सोशल मीडियावरील लोकप्रियतेची तुलना स्वतःच्या क्षमतेशी करण्याची सवय आत्मविश्वासावर परिणाम करू शकते. १० ऑक्टोबर रोजी जागतिक मानसिक आरोग्य दिन साजरा केला जातो. या निमित्ताने सोशल मीडियाचा मानसिक आरोग्यावर होणारा संभाव्य परिणाम समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते.

लाइक्स आणि फॉलोअर्सची स्पर्धा वाढवतेय मानसिक तणाव

सोशल मीडियावर एखादी पोस्ट शेअर केल्यानंतर त्याला किती प्रतिसाद मिळतो, याबद्दल अनेकांना उत्सुकता असते. काही जण वारंवार आपले अकाउंट तपासतात आणि इतरांच्या पोस्टवरील लाइक्स, कमेंट्स व फॉलोअर्सची संख्या स्वतःच्या प्रतिसादाशी तुलना करतात. अपेक्षेपेक्षा कमी प्रतिसाद मिळाल्यास निराशा वाटू शकते.

नवी दिल्लीतील यथार्थ हॉस्पिटल, मॉडेल टाउन येथील वरिष्ठ सल्लागार मानसशास्त्रज्ञ ऋचा अग्रवाल यांच्या मते, सोशल मीडियावर अधिक लाइक्स आणि फॉलोअर्स मिळवण्याची इच्छा काही तरुणांमध्ये स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार निर्माण करू शकते. इतरांच्या तुलनेत आपण कमी लोकप्रिय आहोत, असे वाटल्यास आत्मविश्वास कमी होण्याची शक्यता असते.

पोस्टला मिळणाऱ्या प्रतिक्रियांची सतत वाट पाहिल्यामुळे अस्वस्थता आणि तणाव जाणवू शकतो. काही व्यक्तींमध्ये झोपेच्या सवयींवरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे सोशल मीडियावरील प्रतिसादाला स्वतःच्या यशाचे किंवा क्षमतेचे अंतिम माप मानणे टाळणे आवश्यक आहे.

नकारात्मक कमेंट्स आणि ट्रोलिंगचा मनावर परिणाम

सोशल मीडियावर प्रत्येक प्रतिक्रिया सकारात्मक असेलच असे नाही. फोटो, व्हिडीओ किंवा मत शेअर केल्यानंतर काही वेळा अपमानास्पद कमेंट्स, टीका किंवा ट्रोलिंगचा सामना करावा लागू शकतो. अशा प्रतिक्रियांमुळे व्यक्तीला दुःख, राग किंवा मानसिक अस्वस्थता जाणवू शकते.

विशेषतः किशोरवयीन मुलांसाठी इतरांकडून स्वीकारले जाणे महत्त्वाचे वाटत असल्याने नकारात्मक प्रतिक्रियांचा परिणाम अधिक तीव्रतेने जाणवू शकतो. वारंवार अशा अनुभवांना सामोरे जावे लागल्यास स्वतःबद्दल नकारात्मक भावना निर्माण होण्याची शक्यता असते. प्रत्येक कमेंटला उत्तर देणे किंवा ऑनलाइन वादात सहभागी होणे आवश्यक नाही. अपमानास्पद अकाउंट ब्लॉक करणे, अनुचित कमेंट्सची तक्रार करणे आणि विश्वासू व्यक्तीशी याबद्दल बोलणे हे अधिक योग्य पर्याय ठरू शकतात.

सायबर बुलिंगमुळे वाढू शकतो भावनिक त्रास

सोशल मीडियावरील त्रास केवळ नकारात्मक कमेंट्सपुरता मर्यादित नसतो. बनावट अकाउंट तयार करणे, एखाद्या व्यक्तीबद्दल खोटी माहिती पसरवणे, परवानगीशिवाय वैयक्तिक माहिती शेअर करणे किंवा वारंवार त्रासदायक संदेश पाठवणे, अशा प्रकारांचाही सामना करावा लागू शकतो. याला सायबर बुलिंग किंवा ऑनलाइन छळाच्या स्वरूपात पाहिले जाते.

अशा घटनांमुळे संबंधित व्यक्तीला भीती, असुरक्षितता आणि भावनिक तणाव जाणवू शकतो. काही वेळा या अनुभवांचा परिणाम दीर्घकाळ टिकू शकतो. त्यामुळे ऑनलाइन छळाकडे दुर्लक्ष न करता आवश्यक ती मदत घेणे महत्त्वाचे आहे. अशा परिस्थितीत पुरावे म्हणून संदेश किंवा स्क्रीनशॉट सुरक्षित ठेवणे, संबंधित अकाउंट ब्लॉक करणे आणि प्लॅटफॉर्मवर तक्रार नोंदवणे उपयोगी ठरू शकते. गंभीर स्वरूपाचा छळ होत असल्यास विश्वासू व्यक्तीची किंवा संबंधित यंत्रणांची मदत घ्यावी.

तासन्तास मोबाईल वापरण्याची सवय ठरू शकते अडचणीची

रील्स स्क्रोल करणे, सतत नवीन व्हिडीओ पाहणे आणि पोस्टवरील प्रतिसाद तपासणे यामुळे अनेकदा वेळेचे भान राहत नाही. काही जणांना मोबाईल बाजूला ठेवल्यानंतर अस्वस्थ वाटते किंवा वापर कमी करण्यास सांगितल्यावर चिडचिड होऊ शकते.

मोबाईलचा अतिवापर झाल्यास झोपेची वेळ पुढे ढकलली जाऊ शकते. अभ्यास, काम, व्यायाम आणि कुटुंबीयांसोबत घालवण्यासाठी असलेला वेळही कमी होऊ शकतो. त्यामुळे सोशल मीडियाचा वापर किती वेळ केला जातो आणि त्याचा दैनंदिन जीवनावर काय परिणाम होतो, याकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे.

सोशल मीडियाचा तणाव कसा कमी कराल?

मानसशास्त्रज्ञ ऋचा अग्रवाल यांच्या सल्ल्यानुसार, लाइक्स आणि फॉलोअर्सच्या संख्येवरून स्वतःची किंमत ठरवण्याऐवजी स्वतःच्या गुणांवर आणि क्षमतेवर विश्वास ठेवणे महत्त्वाचे आहे. सोशल मीडियापासून काही काळ दूर राहणे, मित्र-मैत्रिणी आणि कुटुंबीयांसोबत प्रत्यक्ष वेळ घालवणे तसेच आपल्या भावना मोकळेपणाने व्यक्त करणे यामुळे मदत होऊ शकते.

मानसिक तणाव कमी करण्यासाठी पुढील गोष्टी उपयोगी ठरू शकतात:

• वापरासाठी वेळ निश्चित करा: सोशल मीडिया पाहण्यासाठी ठरावीक वेळ ठेवा आणि झोपण्यापूर्वी मोबाईलचा वापर कमी करा.

• तुलना करणे टाळा: इतरांच्या ऑनलाइन आयुष्यातील निवडक क्षणांची तुलना स्वतःच्या संपूर्ण आयुष्याशी करू नका.

• नकारात्मक अकाउंटपासून दूर राहा: त्रासदायक अकाउंट म्यूट किंवा ब्लॉक करा आणि गरज पडल्यास तक्रार नोंदवा.

• प्रत्यक्ष नात्यांना वेळ द्या: कुटुंबीय आणि मित्रांसोबत संवाद साधा, छंद जोपासा आणि शारीरिक हालचालींसाठी वेळ काढा.

• गरज पडल्यास मदत घ्या: तणाव, चिंता किंवा झोपेच्या समस्या सातत्याने जाणवत असतील आणि दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

सोशल मीडिया प्रत्येक व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर सारखाच परिणाम करतो असे नाही. मात्र, त्याच्या वापरामुळे सतत अस्वस्थता, आत्मविश्वासात घट किंवा दैनंदिन कामांमध्ये अडथळे निर्माण होत असतील, तर आपल्या सवयींकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. लाइक्स आणि फॉलोअर्सपेक्षा आपले मानसिक स्वास्थ्य, प्रत्यक्ष नाती आणि स्वतःबद्दलचा सकारात्मक दृष्टिकोन अधिक महत्त्वाचा आहे.