आमोद कुलकर्णी

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल जग आणि वेगवान जीवनशैलीच्या काळात माणूस माहितीने समृद्ध असला, तरी मूल्यांनी गरीब होत चालला आहे. अशा वेळी ज्ञानेश्वरी विवेक, करुणा आणि संतुलन यांची आठवण करून देते. बाह्य प्रगतीसोबत अंतर्मुखतेची गरज अधोरेखित करते.

संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी नेवासा येथे पैस खांबाला टेकून जो ग्रंथ सांगितला, तो आज ७०० वर्षांनंतरही मानवी जीवनाचा सर्वात मोठा मार्गदर्शक प्रकाश मानला जातो. भगवद्गीतेवर मराठीत भाष्य करणारा ‘भावार्थ दीपिका’ म्हणजेच ‘ज्ञानेश्वरी’ हा ग्रंथ केवळ धार्मिक ग्रंथ नसून तो एक महान तात्विक, साहित्यिक आणि सामाजिक दस्तऐवज आहे. आजच्या आधुनिक, तांत्रिक आणि तणावपूर्ण युगाच्या संदर्भात या ग्रंथाचे परीक्षण करणे अत्यंत औचित्याचे ठरते.

ज्ञानेश्वरीचे पहिले आणि सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचे भाषिक सामर्थ्य. ज्या काळात ज्ञान केवळ संस्कृत भाषेपुरते मर्यादित होते आणि सामान्यांसाठी ज्ञानाची कवाडे बंद होती, अशा वेळी माऊलींनी ‘माझा मराठाचि बोलु कवतुके। परि अमृतातेही पैजा जिंके।।’ असे म्हणत मराठी भाषेचा झेंडा अटकेपार नेला. त्यांनी अमृतापेक्षाही गोड अशा शब्दांत कठीण आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान मांडले. ज्ञानेश्वरीत वापरलेल्या उपमा, रूपके आणि दृष्टांत इतके अचूक आहेत की, ते आजही विज्ञानाच्या कसोटीवर खरे उतरतात. साहित्याच्या दृष्टीने हा ग्रंथ मराठी भाषेचे लेणे ठरला आहे.

आजच्या २१ व्या शतकातील सर्वात मोठी समस्या म्हणजे मानसिक आरोग्य आणि ताणतणाव. ज्ञानेश्वरीतील ‘स्थितप्रज्ञ’ लक्षणांचे वर्णन आजच्या मानसशास्त्राला गवसणी घालणारे आहे. यश-अपयश, सुख-दु:ख आणि लाभ-हानी या द्वंद्वात अडकलेल्या मानवाला मनाचे संतुलन कसे राखावे, याचे नेमके मार्गदर्शन यात मिळते. ‘जे झाले ते विसरा आणि जे समोर आहे त्यावर लक्ष केंद्रित करा’ हा कर्मयोगाचा संदेश आजच्या ‘माइंडफुलनेस’ संकल्पनेशी जुळणारा आहे.

सामाजिक दृष्टीकोनातून पाहिले तर, ज्ञानेश्वरीने त्या काळातील कर्मकांडाच्या आणि जातिभेदाच्या भिंतींना तडा दिला. ‘ईश्वर सर्व भूतांच्या ठायी आहे’ हा विचार मांडून त्यांनी समतेची मूल्ये रुजवली. पसायदानातील ‘खळांची व्यंकटी सांडो’ही ओळ गुन्हेगाराचा नव्हे, तर त्याच्यातील गुन्हेगारी वृत्तीचा नाश करण्याची भाषा करते. ‘भूतां परस्परें पडो। मैत्र जीवांचें।।’ हे सूत्र आजच्या जागतिक शांततेसाठी आणि वैश्विक मैत्रीसाठी आवश्यक असलेले सर्वात मोठे तत्त्वज्ञान आहे.

ज्ञानेश्वरीचा कर्मयोग आपल्याला जबाबदारीतून पळ काढायला शिकवत नाही, तर ती जबाबदारी कुशलतेने पार पाडायला शिकवतो. ‘स्वधर्मु जो आपुला। तोचि अनुष्ठावा भला।’ याचा अर्थ असा की, प्रत्येकाने आपली व्यावसायिक आणि सामाजिक कर्तव्ये नैतिकतेने पूर्ण करणे, हाच खरा परमार्थ आहे. ही नीतिमत्ता आजच्या समाजासाठी अत्यंत गरजेची आहे. याच अनुषंगाने, ज्ञानेश्वरीचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे तिची जीवनाभिमुख अध्यात्माची भूमिका. ज्ञानेश्वर माऊलींच्या तत्त्वज्ञानात संसाराचा त्याग करण्याचा आग्रह नाही, तर संसारात राहूनही आत्मबोध साधण्याचा मार्ग आहे.

शेती करणारा शेतकरी, व्यापार करणारा व्यापारी, कुटुंब सांभाळणारी गृहिणी—प्रत्येकाला आपल्या कामातूनच ईश्वरप्राप्तीचा मार्ग खुला आहे, असे त्यांनी सांगितले. त्यामुळे ज्ञानेश्वरी ही केवळ संन्याशांसाठी नसून सामान्य माणसाच्या जगण्याचा व्यवहार्य ग्रंथ ठरतो. ज्ञानेश्वरीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्यातील निसर्गदृष्टी. माऊलींनी निसर्गातील प्रत्येक घटकातून तत्त्वज्ञान उलगडले. आकाश, समुद्र, दीप, सूर्य, आरसा, नदी, बीज यांसारख्या असंख्य प्रतिमा वापरून त्यांनी जड- चेतनातील ऐक्य स्पष्ट केले. आज पर्यावरणीय संकटाच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या मानवजातीसाठी ही दृष्टी अत्यंत महत्त्वाची ठरते. निसर्गाशी मैत्री, त्याच्याशी समन्वय आणि सहजीवन ही मूल्ये ज्ञानेश्वरीतून सहजपणे प्रकट होतात.

तसेच, ज्ञानेश्वरीचा संवादात्मक शैलीतून मांडलेला आशय विशेष लक्षवेधी आहे. प्रश्न विचारण्याची मोकळीक, संयमी उत्तर आणि समन्वयाची भूमिका—ही संवादसंस्कृती आजच्या काळासाठी आदर्श ठरते. मतभेद असले तरी संवाद तुटू नये, हा संदेश ज्ञानेश्वरीतून स्पष्टपणे मिळतो. ज्ञानेश्वरीचे सांस्कृतिक योगदानही तितकेच व्यापक आहे. वारकरी परंपरेच्या माध्यमातून या ग्रंथाने महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाला एकात्मतेची दिशा दिली. वारी, अभंग, कीर्तन या परंपरांतून ज्ञानेश्वरीतील विचार लोकमानसात रुजले.

साहित्य, संगीत आणि लोकपरंपरा यांना जोडणारा हा एक सजीव सांस्कृतिक सेतू आहे. याच संदर्भात आजच्या पिढीतील साहित्यिकांसाठीही ज्ञानेश्वरी महत्त्वाचा मार्गदर्शक ठरते. आधुनिक लेखनात विषयांची विविधता आणि प्रयोगशीलता दिसते; परंतु त्यासोबत मूल्यांची पायाभरणी आणि जीवनदृष्टीची खोली असणे आवश्यक आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींनी जसे तत्त्वज्ञान लोकभाषेत उतरवले, तसेच आजच्या साहित्यिकांनीही क्लिष्ट विचार साध्या आणि हृदयस्पर्शी भाषेत मांडण्याचा प्रयत्न करावा. वाचकांच्या भावविश्वाशी नाळ

जोडणारे लेखनच दीर्घकाळ टिकते. आजच्या माध्यमयुगात तत्काळ प्रसिद्धीच्या धडपडीत साहित्य कधी कधी उथळ होताना दिसते. ज्ञानेश्वरी संयम, चिंतन आणि अंतर्मुखतेचे महत्त्व शिकवते. शब्दांची सजावट पुरेशी नसून त्यामागे अनुभवाची ऊब, करुणेची ओल आणि समाजदायित्वाची जाणीव असणे आवश्यक आहे. साहित्य हे केवळ विघटनासाठी नसून घडवण्यासाठी असते, हा संदेश आजच्या लेखकांनी लक्षात ठेवावा.

परंपरा आणि आधुनिकता यांच्यात संघर्ष न घडवता संवाद घडवणे, विविध मतांचा सन्मान करणे आणि मानवतेचा धागा जपणे; ही आजच्या साहित्यिकांची जबाबदारी आहे. ज्ञानेश्वरी समन्वयाचा मार्ग दाखवते. म्हणूनच, आधुनिक साहित्यनिर्मितीला दिशादर्शक ठरणारी मूल्ये या ग्रंथातून मिळू शकतात. आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल जग आणि वेगवान जीवनशैलीच्या काळात माणूस माहितीने समृद्ध असला, तरी मूल्यांनी गरीब होत चालला आहे. अशा वेळी ज्ञानेश्वरी विवेक, करुणा आणि संतुलन यांची आठवण करून देते. बाह्य प्रगतीसोबत अंतर्मुखतेची गरज अधोरेखित करते.

निष्कर्षतः, ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ केवळ पारायणासाठी नसून प्रत्यक्ष जीवनात उतरवण्यासाठी आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने आपण भौतिक प्रगती साधली असली, तरी मनाची शांतता आणि विवेकाची जोड मिळवण्यासाठी ज्ञानेश्वरीसारखा दुसरा दीपस्तंभ नाही. माणसाला ‘माणूस’ म्हणून समृद्ध करणारा हा ग्रंथ काळाच्या ओघात अधिकच झळाळून निघत आहे. वर्तमानातील अस्थिरतेत स्थैर्य, गोंधळात स्पष्टता आणि निराशेत आशा देणारा ज्ञानेश्वरीचा संदेश आजही तितकाच तेजस्वी आहे.