गेल्या काही दिवसांपासून डिजिटल विश्वात, विशेषतः समाजमाध्यमांवर एका विशिष्ट प्रकारच्या ’सभ्यते’चा आणि राजकीय उपहासाचा पूर आला आहे. विविध प्रतीकांचा वापर करून, त्यातही प्रामुख्याने ’झुरळ’ (कॉकरोच)सारख्या उपरोधिक संकल्पना समोर आणून, सध्याच्या राजकीय व्यवस्थेला खिळखिळे करण्याचे दावे केले जात आहेत.
इंटरनेटच्या आभासी जगात बसून मीम्स बनवणे, व्यंगचित्रे पसरवणे आणि प्रस्थापित सत्तेची खिल्ली उडवणे यालाच काही विश्लेषक एक मोठी ‘क्रांती’ समजू लागले आहेत. परंतु, सामाजिक आणि आर्थिक विज्ञानाचा अभ्यासक म्हणून या परिस्थितीचे विश्लेषण करताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते: डिजिटल जगातील हा कोलाहल केवळ एक बुडबुडा आहे. देशातील राजकीय व्यवस्था किंवा जनतेचा कौल या आभासी कीटकांना अजिबात घाबरत नाही, आणि त्यामागे ठोस तार्किक व वास्तविक कारणे आहेत.
सामान्यांच्या मनात प्रश्न पडू शकतो की, डिजिटल जगात एवढी चर्चा असतानाही ही व्यवस्था इतकी निर्धास्त कशी असू शकते? दैनिक ‘गोमन्तक’च्या वाचकांसाठी या विषयाची तार्किक चिरफाड करणे गरजेचे आहे. आभासी कोलाहल विरुद्ध जमिनीवरील संघटन पहिले आणि सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे, राजकारणाचा खरा आखाडा स्क्रीनवर नसून जमिनीवर असतो. ऑनलाइन विश्वातील उपरोधाला मर्यादा असतात. एखादा मीम किंवा व्यंगचित्र काही सेकंदांचे मनोरंजन करू शकते, परंतु ते लोकांचे मत बदलू शकत नाही. आजच्या राजकीय व्यवस्थेची ताकद ही केवळ ‘नेरेटिव्ह’ किंवा जाहिरातबाजीवर अवलंबून नाही. तिची खरी ताकद आहे तिचे अथांग आणि शिस्तबद्ध संघटन.
आज सत्ताधारी पक्षाकडे देशाच्या कानाकोपऱ्यात, प्रत्येक बूथ स्तरावर काम करणारा जिवंत कार्यकर्ता आहे. हा कार्यकर्ता लोकांच्या सुख-दुःखात थेट सहभागी होतो. ऑनलाइन चळवळींना ना नेता असतो, ना कार्यालय, ना हक्काचा मतदार. जेव्हा निवडणुका येतात, तेव्हा इंटरनेटवरील लाईक्स आणि शेअर्सचे रूपांतर मतांमध्ये होत नाही. मतदार त्या पक्षाला किंवा नेत्याला मत देतो, जो त्याच्या घरापर्यंत पोहोचतो, ज्याच्याकडे एक स्पष्ट विचारसरणी आहे. ज्या चळवळीला स्वतःची जमीन नाही, ती केवळ काही हॅशटॅगच्या बळावर देशातील सर्वात मोठ्या राजकीय रचनेला आव्हान देऊ शकत नाही.
आर्थिक वास्तव आणि तरुणाईची बदलती मानसिकता इंटरनेटवर अनेकदा असा दावा केला जातो, की देशातील तरुणाई केवळ बेरोजगारी आणि आर्थिक विवंचनेमुळे सध्याच्या व्यवस्थेच्या विरोधात जात आहे आणि या निराशेला व्यक्त करण्यासाठी ते अशा ऑनलाइन उपहासाचा (सीजेपी किंवा तत्सम संकल्पनांचा) आश्रय घेत आहेत. हा दावा अर्धसत्य आहे. भारताची अर्थव्यवस्था आज एका मोठ्या परिवर्तनातून जात आहे. पारंपरिक सरकारी नोकऱ्यांची जागा आता ’स्टार्ट-अप’, डिजिटल अर्थव्यवस्था, आणि स्वयंरोजगाराने घेतली आहे. देशातील कोट्यवधी तरुणांना आज हे उमजले आहे की, केवळ सरकारवर टीका करून किंवा उपरोधिक मीम्स बनवून त्यांचे भविष्य बदलणार नाही. डिजिटल पेमेंट, मुद्रा योजना आणि स्टार्टअप इंडिया सारख्या उपक्रमांमुळे तरुण स्वतःचे मार्ग शोधत आहेत.
आजचा तरुण ’नकारात्मक’ राजकारणापेक्षा ’सकारात्मक’ आणि विकासाभिमुख धोरणांना प्राधान्य देतो. जे तरुण ऑनलाइन जगात फक्त उपहास करत बसतात, ते एकूण तरुण लोकसंख्येचा अत्यंत लहान आणि मर्यादित भाग आहेत. बहुतांश तरुण हे देशाच्या आर्थिक विकासात भागीदार होत आहेत, आणि म्हणूनच ते या पोकळ ऑनलाइन चळवळींना गांभीर्याने घेत नाहीत. ’भावनिक रितेपणा’ आणि विचारसरणीचा अभाव कोणतीही राजकीय किंवा सामाजिक चळवळ दीर्घकाळ टिकण्यासाठी तिला एका भक्कम विचारसरणीची गरज असते. स्वातंत्र्यलढ्यापासून ते जेपी आंदोलनापर्यंत प्रत्येक यशस्वी चळवळीमागे एक निश्चित ध्येय आणि तत्त्वज्ञान होते.
सध्याच्या डिजिटल ’झुरळ’ संस्कृतीचे सर्वात मोठे अपयश हेच आहे की, त्यांच्याकडे कोणतीही पर्यायी विचारसरणी नाही. त्यांच्याकडे फक्त ’विरोध’ आहे, पण ’पर्याय’ नाही. सत्तेची खिल्ली उडवणे सोपे असते, परंतु देश चालवण्यासाठी लागणारे धोरण आखणे कठीण असते. या ऑनलाइन नेत्यांकडे देशाच्या सुरक्षेबद्दल, आरोग्याबद्दल किंवा कृषी क्षेत्राबद्दल कोणतीही स्पष्ट ब्ल्यूप्रिंट नाही. जनता शहाणी आहे. ती केवळ कोणाच्या तरी सांगण्यावरून किंवा विनोदावरून आपला नेता निवडत नाही. जोपर्यंत समोर एक विश्वासार्ह, खंबीर आणि देशाला दिशा देणारा पर्याय उभा राहत नाही, तोपर्यंत अशा उपरोधिक चळवळींना जनमानसात स्थान मिळत नाही.
पायाभूत सुविधांचे राजकारण (Politics) आणि थेट लाभ आजच्या राजकीय व्यवस्थेला पराभूत करणे डिजिटल नायकांना का शक्य नाही, याचे उत्तर ’थेट लाभ हस्तांतरण’ आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासात दडलेले आहे. गेल्या काही वर्षांत देशात झालेला रस्त्यांचा विकास, रेल्वेचे आधुनिकीकरण, गरिबांना मिळालेली पक्की घरे, नळाने पाणी आणि मोफत धान्य या अशा गोष्टी आहेत, ज्या थेट लोकांच्या आयुष्यावर परिणाम करतात. जेव्हा एखाद्या गरिबाच्या घरात गॅस सिलिंडर पोहोचतो किंवा बँकेत थेट पैसे जमा होतात, तेव्हा तो अनुभव प्रत्यक्ष असतो, आभासी नाही. इंटरनेटवर बसून ’झुरळांचे’ साम्राज्य उभे करू पाहणाऱ्यांना हे समजत नाही, की देशातील कोट्यवधी मतदारांसाठी थेट मिळणारा विकास हा ट्विटरवरील ट्रेंडपेक्षा कितीतरी पटीने मोठा आहे. ज्या सरकारने लोकांचे जीवनमान सुसह्य केले आहे, त्या सरकारच्या पाठीशी जनता खंबीरपणे उभी राहते. त्यामुळे डिजिटल विश्वातील कोणत्याही नरेटिव्हचा या थेट लाभाच्या राजकारणावर काहीही परिणाम होत नाही.
डिजिटल नरेटिव्हची मर्यादित व्याप्ती भारतात इंटरनेटचा वापर प्रचंड वाढला असला तरी, राजकीय निर्णय घेण्याची प्रक्रिया अजूनही अत्यंत प्रगल्भ आहे. ऑनलाइन विश्वात जे वातावरण दिसते, त्याला ’इको चेंबर’ म्हणतात. म्हणजे एकाच विचाराचे लोक एकमेकांच्या पोस्ट लाईक करतात आणि त्यांना वाटते की संपूर्ण देश आपल्याच बाजूने आहे. पण वास्तव याच्या अगदी उलट आहे. भारतातील बहुतांश जनता ही शांत राहून काम पाहणारी आहे. ती सोशल मीडियावर वाद घालत नाही किंवा मीम्स शेअर करत नाही. ती थेट मतदानाच्या दिवशी आपले मत नोंदवते. आणि गेल्या काही वर्षांतील निवडणुकांचे निकाल हेच दाखवतात की, ऑनलाइन विश्वात कितीही विरोध दिसला, तरी प्रत्यक्ष मतपेटीतून विकास आणि स्थैर्यालाच कौल मिळतो. शेवटी, सामाजिक आणि आर्थिक विज्ञानाचा नियम असा आहे, की प्रभावी कामगिरी ही नेहमीच केवळ आभासी प्रतिमेपेक्षा श्रेष्ठ ठरते!
डिजिटल विश्वातील उपरोधिक चळवळी, ज्यांना काही लोक ’झुरळांचे’ साम्राज्य मानत आहेत, त्या केवळ मनोरंजनाचे साधन आहेत, राजकीय परिवर्तनाचे नाही. जोपर्यंत या ऑनलाइन घटकांकडे जमिनीवरील संघटन, स्पष्ट विचारसरणी आणि विकासाचा ठोस पर्याय नाही, तोपर्यंत सध्याच्या खंबीर आणि लोकमान्य राजकीय व्यवस्थेला त्यांच्यापासून कोणतीही भीती असण्याचे कारण नाही. राजकारण हे फेसबुकच्या वॉलवर किंवा व्हॉट्सॲपच्या ग्रुपवर बदलत नाही, ते लोकांच्या हृदयात आणि त्यांच्या रोजच्या जगण्यात बदल घडवून आणल्याने बदलते; आणि नेमके हेच चाणाक्ष जनतेला आणि सध्याच्या नेतृत्वाला पुरते ठाऊक आहे. म्हणूनच, या ऑनलाइन झुरळांना घाबरण्याचे कुठलेही कारण नाही.
दैनिक गोमंतकचे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read Goa news in Marathi and Goa local news on Tourism, Business, Politics, Entertainment, Sports and Goa latest news in Marathi on Dainik Gomantak. Get Goa news live updates on the Dainik Gomantak Mobile app for Android and IOS.
