सर्वेश बोरकर

गोव्यातील कदंब हा भारतीय उपखंडातील एक प्रसिद्ध राजवंश, ज्यांनी दहाव्या ते चौदाव्या शतकापर्यंत गोव्यावर राज्य केले. त्यांनी शिलाहारांचे प्रदेश ताब्यात घेतले आणि प्रथम चांदोर किंवा चंद्रपूर येथून त्यांच्यावर राज्य केले, नंतर आजचे गोवा वेल्हा किंवा गोपकपट्टणला त्यांची राजधानी बनवली.

चालुक्यांचा एक सामंत म्हणून, चालुक्य राजा तैलप (द्वितीय) याने कदंब षष्ठदेव यांना गोव्याचे महामंडलेश्वर म्हणून नियुक्त केले. सावईवेरे शिलालेखानुसार, कदंब हे चालुक्यांचे सहयोगी होते, ज्यांना त्यांनी राष्ट्रकूटांचा पराभव करण्यास मदत केली. नंतर षष्ठदेवांनी शिलाहारांकडून चंद्रपूर शहर जिंकले आणि ९६०मध्ये गोव्याचा कदंब राजवंश स्थापन केला.

राजा षष्ठदेवाने गोवा, गोपकपट्टण बंदर आणि कपर्दिकाद्वीप जिंकले आणि दक्षिण कोकणचा मोठा भाग आपल्या राज्यात जोडला. ज्यामुळे गोपकपट्टण त्याची उप-राजधानी बनली. पुढचा राजा जयकेशी पहिला याने गोव्याच्या राज्याचा आणखी विस्तार केला.

जैन संस्कृत ग्रंथ, द्वैयाश्रय, त्याच्या राजधानीच्या विस्ताराचा उल्लेख करतो आणि गोपकपट्टण बंदराचे झांझिबार, बंगाल, गुजरात आणि श्रीलंकेशी व्यापारी संपर्क होते असे नमूद करतो. गोपकपट्टण हे एक आनंददायी व्यावसायिक शहर होते, जे जुने गोवेशी राजबिडने जोडलेले होते आणि ३०० वर्षांहून अधिक काळ व्यापारी केंद्र होते.

१३२०च्या दशकात खिलजी सेनापती मलिक काफूरने ते लुटले. कदंब चांदोरला परत गेले, परंतु मुहम्मद बिन तुघलकने चांदोरवर विजय मिळवला तेव्हा ते गोपकपट्टणला परतले.

ताम्रपटावर कोरलेले कायदेशीर दस्तावेज देणगीच्या कृतीची नोंदणी आणि नोंद करत असत. म्हणजेच अनुदान किंवा देणगी, सामान्यतः जमीन किंवा सवलतीचे राज्यांच्या कामकाजासाठी आवश्यक असलेली जमिनी मालकी आणि कर आकारणीबद्दल नोकरशाह माहिती देत.

असाच एक ताम्रपट एच.व्ही. नाईक, न्यायालयाचे लिपिक, दिवाणी न्यायाधीश न्यायालय, कारवार यांच्या ताब्यात होता. याच ताम्रपटाला विजयादित्याचा ‘सदाशिवगड ताम्रपट’ म्हणून ओळखले जाते.

या शिलालेखाच्या पृष्ठभागावर उलटलेला एक खंजीर आणी सिंहाच्या आकृत्या होत्या. वरच्या बाजूला स्वस्तिक आणि सूर्याच्या आकृत्या दिसतात, तसेच आख्यायिका श्री-विष्णुदासः आणि नंतर चंद्रकोर आहे. त्यावरचे लेखन बाराव्या शतकातील नागरीत आहे.

या ताम्रपटांवरची लेखनाची सुरुवात शिवाला आवाहन करून होते. कदंब कुटुंबातल्या राजघराण्याची उत्पत्ती नेहमीच्या पद्धतीने सांगितल्यानंतर, पौराणिक नायक त्रिलोचन कदंबाकडून, गोव्यातील कदंबांची संक्षिप्त वंशावळी दिली आहे.

चालुक्य राजकन्या मैलाला महादेवी यांच्या जयकेशिन (द्वितीय) याचे पुत्र शिवचित्त परमाडी आणि त्याचा धाकटा भाऊ विजयार्क किंवा विजयादित्य दुसरा यांच्याशी वंशावळ थांबते.

सदाशिवगड ताम्रपटांवरील शिलालेख विजयादित्य (द्वितीय) सत्ताधारी गोव्याचा कदंब राजा म्हणून दर्शवतो. देवी आर्यादुर्गाला राजाने दिलेली जमीन भेट म्हणून नोंदवणे हा या ताम्रपटांचा उद्देश असावा. त्याच्या कुटुंबाच्या वर्णनावरून आणि संदर्भावरून असे दिसते की या भेटीचा लाभार्थी गोविंद नावाचा भारद्वाज गोत्रातील ब्राह्मण होता, जो विज्ञानात व खगोलशास्त्राच्या अभ्यासात पारंगत होता.

देणगीच्या कुटुंबाचे चार पिढ्यांचे वर्णन या ताम्रपटांत आहे. या कुटुंबीयांना भेट म्हणून मालमत्ता मारुवटुगाडालूच्या समाविष्ट असलेल्या अरुविगे गावाच्या हद्दीत वसलेली होती. या ताम्रपटावर कोरलेली तारीख अशा पुढील शब्दात व्यक्त केली आहे षक ११०१ , कार्तिक शु. १२, रविवार व शक वर्ष चालू १४ ऑक्टोबर ११७९ या तारखेशी संबंधित आहे.

ताम्रपटाचे महत्त्व त्याच्या अद्वितीय असण्यात आहे. शिवचित्त परमाडी आणि विजयादित्य (द्वितीय) या दोन भावांच्या संयुक्त राज्यकारभाराचा उल्लेख करणारे शिलालेख तसेच त्या दोघांपैकी फक्त ज्येष्ठ असलेल्या शिवचित्त परमाडी पूर्वीच्या राजवटीचा उल्लेख करणारे अनेक शिलालेख सापडले आहेत.

हळसी शिलालेखाच्या दुसऱ्या भागात विजयादित्याच्या राजवटीच्या वर्षाचा संदर्भ आहे. पण आधीच्या भागावरून हे स्पष्ट होते की त्याचा भाऊ परमाडी त्यावेळी राज्य करत होता. त्यामुळे हा ताम्रपट एकमेव शिलालेख आहे, जो विजयादित्यला स्वतंत्र राजाचे श्रेय देतो.

याचे कारण असे दिसते की या वेळेपर्यंत परमाडी कदंब राजा जिवंत नव्हते. शिलालेखात दोन ठिकाणांची नावे कोरलेली आहेत . एक म्हणजे मरुवाटुगाडालू किंवा मारुवटुगाडालू नावाचा प्रदेश आणि दुसरा त्यात वसलेले अरुविगे गाव.

अंकोल्याच्या रस्त्यावर आरेगे गावात आर्यादुर्गा नावाच्या देवतेला समर्पित एक मंदिर आहे. ही देवता कदाचित अग्रलेखातील देवी आर्या भगवतीचे प्रतिनिधित्व करते.

आर्यादुर्गा देवीची पूजा कारवारच्या किनाऱ्यावरील अंजदीप बेटावर (किंवा अंजेदिवा बेटावर) असलेल्या मंदिरात केली जात होती असे मानले जाते. १५०५मध्ये पोर्तुगिजांनी बेटावर हल्ला केला आणि मंदिर उद्ध्वस्त केले तेव्हा मूर्ती बिंजे नावाच्या गावात हलवण्यात आली.

नंतर, अठराव्या शतकात टिपू सुलतानच्या कारकिर्दीत, मूर्ती पुन्हा अंकोलातील सध्याच्या ठिकाणी हलवण्यात आली. अंजदीपवरील मूळ मंदिराबद्दल, तेथील एका प्राचीन मंदिराच्या अवशेषांचे संदर्भ आहेत. परंतु आता तिथे भेट देता येते नाही कारण हे बेट भारतीय नौदलाकडे सोपवले आहे जे मोठ्या आयएनएस कदंब नौदल तळाचे (सीबर्ड) कारवार येथील मुख्यालय आहे.