आमोद कुलकर्णी

नाणी आणि गाणी यांतील हा संघर्ष नसून ते जीवनाचे दोन प्रवाह आहेत. नाणी आपल्याला ‘कसं जगायचं’ याची साधनं देतात, तर गाणी आपल्याला ‘का जगायचं’ याचं कारण देतात. आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धेच्या जगात आपण नाणी कमावण्याच्या नादात इतके गुंतलो आहोत की, आपल्या काळजातलं गाणं हरवत चाललंय.

नवी जीवनाचा प्रवास दोन किनाऱ्यांवरून सुरू असतो. एक किनारा आहे भौतिक गरजांचा आणि दुसरा आहे आत्मिक समाधानाचा. या प्रवासात आपल्याला दोन प्रकारची माणसे भेटतात. एक ती, जी आपल्याला जगण्यासाठी ‘नाणी’ देतात आणि दुसरी ती, जी आपल्याला जगण्याचे बळ देणारी ‘गाणी’ देतात. ‘नाणी देणारे मोठे असतात; पण गाणी देणारे खूप मोठे असतात’ या वाक्यात केवळ शब्दांचा खेळ नाही, तर मानवी मूल्यांचा गाभा दडलेला आहे.

नाणे देणारा माणूस आपल्या कष्टातून कमावलेले धन दुसऱ्याला देतो; तो दानशूर असतो, उदार असतो. त्याच्या दातृत्वामुळे भुकेल्याला अन्न मिळते आणि वंचितांचे संसार उभे राहतात. पण गाणे देणारा? तो आपल्या अंतरंगातील भावविश्व उघडे करतो, आपल्या वेदना, आनंद, स्वप्ने आणि संघर्ष यांना स्वर देतो. नाणे देणे ही एक ''कृती'' आहे; पण गाणे देणे ही एक ‘सृष्टी’ आहे. नाणी देणारे समाजाचा देह सांभाळतात, तर गाणी देणारे समाजाचा आत्मा जागृत ठेवतात.

नाण्यांची किंमत काळानुसार बदलते. चलन बदलते, नोटा रद्द होतात, बाजारभाव चढउतार होतात. पण गाण्यांची किंमत काळाच्या पल्याड जाते. नाणी ही भौतिक जगण्याची अपरिहार्य गरज असली तरी त्यांची एक मर्यादा असते. संस्कृतमध्ये एक सुभाषित आहे, ‘दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य’ (धनाच्या तीनच गती असतात: दान, उपभोग किंवा नाश). नाणी खर्च झाली की संपतात, पण गाणी वाटली की वाढतात.

लता मंगेशकर यांच्या स्वरांनी दिलेली गाणी आजही पिढ्यांपिढ्या जपली जातात; पंडित भीमसेन जोशी यांच्या बंदिशी आजही मनाच्या कोनाकोपऱ्यात घुमतात; सुधीर फडके यांनी स्वरबद्ध केलेली गीते अजूनही भक्तिभाव जागवतात. त्यांनी आपल्याला नाणी दिली नाहीत, पण त्यांनी दिलेल्या गाण्यांनी आपले मन कायमचे समृद्ध केले. नाणे भूक भागवू शकते; पण गाणे वेदना विसरवू शकते. नाणे घर बांधू शकते; पण गाणे त्या घरात माणुसकीची ऊब निर्माण करते. नाणे देणारा हात क्षणभर दिसतो; गाणे देणारा स्वर आयुष्यभर सोबत करतो.

एखाद्या कठीण प्रसंगी खिशात पैसे नसले तरी मनात एखादे आवडते गाणे किंवा ओळ असेल, तर माणूस पुन्हा उभा राहू शकतो. कारण गाणे हा आशेचा धागा असतो. कवी बा. भ. बोरकर म्हणूनच म्हणतात, ‘देखणे ते हात ज्यांना निर्मितीचे डोहळे..’ सर्जनशीलतेतून निर्माण झालेली गाणी ही मानवी अस्तित्वाचा सर्वोच्च आनंद आहे. इतिहास साक्ष देतो की संपत्तीपेक्षा संस्कृती मोठी असते. राजे-महाराजांनी खजिने उधळले, दानधर्म केले; पण त्यांची आठवण आज किती जणांना आहे?

मात्र संतांनी, कवींनी आणि गायकांनी दिलेली गाणी आजही जिवंत आहेत. संत ज्ञानेश्वरांनी दिलेले ‘पसायदान’ हे केवळ नऊ ओव्यांचे गाणे नाही, तर तो विश्वाच्या कल्याणाचा वस्तुपाठ आहे. संत तुकाराम यांची अभंगरूपी गाणी आजही गावोगावी गायली जातात. तुकोबा म्हणतात त्याप्रमाणे, ‘आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने’; हे शब्दांचे धन ज्यांच्याकडे आहे, तेच खरे कुबेर! त्यांनी नाणी दिली नाहीत, पण त्यांनी दिलेल्या शब्द-स्वरांनी अवघा समाज घडवला.

नाणे देणाऱ्याचे हात वरून खाली जातात. एक देतो, दुसरा घेतो. तिथे एक प्रकारचा दातृत्वभाव असतो. पण गाणे देणाऱ्याचे हात मात्र समांतर असतात. एक गातो, दुसरा गुणगुणतो. येथे श्रेष्ठ-कनिष्ठ असा भेद राहत नाही; येथे सह-अनुभूती असते. गाणे ही सामूहिक संपत्ती असते, ती वाटली की कमी होत नाही; उलट द्विगुणित होते. आजच्या भौतिकतावादी युगात आपण देणगीच्या आकड्यांनी माणसाचे मोठेपण मोजतो.

पण संस्कृतीच्या तराजूत मोजायचे झाले, तर गाणे देणारा अधिक मोठा ठरतो. कारण तो केवळ मदत करत नाही, तर मन घडवतो; तो केवळ देणगी देत नाही, तर जगण्याला दिशा देतो. अखेर, नाणी आणि गाणी यांतील हा संघर्ष नसून ते जीवनाचे दोन प्रवाह आहेत. नाणी आपल्याला ‘कसं जगायचं’ याची साधनं देतात, तर गाणी आपल्याला ‘का जगायचं’ याचं कारण देतात. आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धेच्या जगात आपण नाणी कमावण्याच्या नादात इतके गुंतलो आहोत की, आपल्या काळजातलं गाणं हरवत चाललंय.

पण लक्षात ठेवा, जेव्हा आयुष्यात वादळं येतात, तेव्हा केवळ साठवलेली नाणी आपल्याला तारू शकत नाहीत; अशा वेळी संतांचा एखादा अभंग, कवीची एखादी ओळ किंवा आईने गायलेली अंगाईच आपल्या मनाला शांतवते. ज्या समाजात नाण्यांची श्रीमंती आणि गाण्यांची समृद्धी यांचा समतोल असतो, तोच समाज सुसंस्कृत म्हणता येईल.

म्हणूनच आपल्या आयुष्याच्या तिजोरीत काही नाणी नक्कीच साठवा, पण आपल्या मनाच्या गाभाऱ्यात गाण्यांचा खजिनाही जपून ठेवा. कारण नाणी देणारा फक्त आपला आजचा दिवस सुसह्य करतो, पण गाणे देणारा आपलं संपूर्ण आयुष्य अर्थपूर्ण करतो. ज्याच्या ओठावर दुसऱ्यासाठी गाणं आहे, तोच या जगातील खरा ‘श्रीमंत’ माणूस!