कविता आमोणकर

आज वाचक छापील पुस्तकाऐवजी मोबाईलवर ई-बुक्स, पीडीएफ किंवा निरनिराळे साहित्य अ‍ॅप्स वापरताना दिसतात. पूर्वी एखादे पुस्तक हवे असल्यास पुस्तकांचे दुकान गाठावे लागायचे किंवा ग्रंथालयाच्या फेऱ्या माराव्या लागायच्या. आज एका क्लिकवर जगातले कोणतेही पुस्तक आपल्या डिजिटल डिव्हाइसवर डाऊनलोड करता येते. ऑडिओ बुक्सच्या आगमनाने तर एक नवीच क्रांती घडवली आहे.

बालपणी आईच्या कुशीत किंवा आजीच्या कुशीत गोष्टी ऐकता ऐकता कधी वाचनाचे वेड लागले, हे कळलेच नाही. तेव्हा हातामध्ये गोपाळ नीलकांत दांडेकरांच्या कादंबऱ्या असायच्या, किंवा शालेय वयात वाचलेली ‘चांदोबा’, ‘किशोर’ मासिकांची पाने असायची. त्या जुन्या छापील पुस्तकांचे एक वेगळेच वेड होते. पूर्वी रोजचे वर्तमानपत्र किंवा एखादे पुस्तक हातात धरून वाचताना त्याला आपल्या दहाही बोटांचा स्पर्श होत असे. त्यामुळे त्या दहाही बोटांतून जाणारी एक जिवंत संवेदना थेट मेंदूपर्यंत पोहोचत असे.

​पानांचा तो विशिष्ट सुवास, नवीन पानांवर दरवळणाऱ्या शाईचा तो सुगंध, बोटांच्या स्पर्शानं अलगद चाळली जाणारी कागदं आणि त्या प्रत्येक पानासोबत विस्तारणारे आपले भावविश्व... ही केवळ वस्तू नव्हती, तर एक जिवंत नातं होतं.पण आज काळ वेगाने बदलला आहे. आज हातात पुस्तकांचे वजनदार खंड नाही, तर तळहातावर मावणारा स्मार्टफोन आहे. आजचे वाचनविश्व कागदाच्या पानांवरून थेट मोबाईलच्या उजळलेल्या स्क्रीनवर येऊन ठेपले आहे. अशा वेळी, डिजिटल युगातील ही बदलणारी वाचन संस्कृती, तिचे बदलते स्वरूप आणि त्यापुढील आव्हानांचा वेध घेणे गरजेचे ठरते.

आज तंत्रज्ञानाने जग अगदी मुठीत आणून ठेवले आहे. बसमध्ये प्रवास करताना, बँकेच्या रांगेत उभे असताना किंवा अगदी रात्री झोपतानाही आज वाचक छापील पुस्तकाऐवजी मोबाईलवर ई-बुक्स, पीडीएफ किंवा निरनिराळे साहित्य अ‍ॅप्स वापरताना दिसतात. पूर्वी एखादे पुस्तक हवे असल्यास पुस्तकांचे दुकान गाठावे लागायचे किंवा ग्रंथालयाच्या फेऱ्या माराव्या लागायच्या. आज एका क्लिकवर जगातले कोणतेही पुस्तक आपल्या डिजिटल डिव्हाइसवर डाऊनलोड करता येते. ऑडिओ बुक्सच्या आगमनाने तर एक नवीच क्रांती घडवली आहे. डोळ्यांनी वाचण्यापेक्षा कान देऊन वाचन अनुभवण्याचा हा नवा पायंडा अनेकांना सुखावणारा ठरत आहे.

विशेषतः ज्यांना वाचायला वेळ मिळत नाही, ते लोक प्रवासात किंवा घरकाम करताना ऑडिओ बुक्सच्या माध्यमातून साहित्याचा आस्वाद घेत आहेत. या सगळ्या परिवर्तनामुळे वाचनाचा आवाका नक्कीच वाढला आहे आणि वाचन पूर्वीपेक्षा अधिक सुलभ झाले आहे, यात शंका नाही. ​दुसरीकडे, सोशल मीडियाच्या प्रभावामुळे साहित्याचे रूपही झपाट्याने बदलले आहे. फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲपवर आता ‘मायक्रो-लिटरेचर’ म्हणजेच छोट्या चारोळ्या, मुक्तछंद कविता आणि लघुकथांचा सुकाळ पाहायला मिळतो. सेकंदाभरात हजारो लोकांपर्यंत पोहोचणारी ही माध्यमे नवीन लेखकांसाठी एक मोठे व्यासपीठ ठरत आहेत.

वाचकही क्षणार्धात आवडत्या कवितेला लाईक किंवा शेअर करून आपली दाद देऊन जातात. यामुळे वाचकवर्ग आणि लेखक यांच्यातील अंतर खूप कमी झाले आहे. विशेषतः तरुणाई या डिजिटल माध्यमातून साहित्याशी जोडली जात आहे, हे या बदलाचे एक सकारात्मक चित्र आहे. ​परंतु, या डिजिटल सुलभतेच्या आणि वेगवान प्रवासासोबतच काही गंभीर आव्हाने आणि चिंताही आपल्यासमोर उभी ठाकली आहेत. आजच्या या रील्स, शॉर्ट्स आणि सततच्या नोटिफिकेशन्सच्या माऱ्यामुळे माणसाची एकाग्रता भयानक वेगाने कमी होत चालली आहे. पूर्वी तासन्‌तास एकच कादंबरी किंवा मोठा वैचारिक लेख सलग वाचण्याची जी संयमी सवय होती, ती आता हरवत चालली आहे.

आज स्कॅनिंग किंवा वरवर वाचन करण्याची सवय रुजत आहे. मन लावून खोलवर वाचन आणि त्यातून मिळणारा वैचारिक आनंदाचा ठेवा मागे पडत चालला आहे. मजकूर जितका लहान, तितका तो वाचकापर्यंत लवकर पोहोचतो, ही मानसिकता साहित्याच्या मूळ गाभ्याला कुठेतरी छेद देणारी ठरत आहे. साहित्याची खोली आणि तिची संवेदनशीलता ही केवळ झटपट वाचण्यातून अनुभवता येत नाही, त्यासाठी मन स्थिर ठेवावे लागते, ज्याचा आजच्या धकाधकीच्या डिजिटल जीवनात तुटवडा जाणवतो.

​तरीही, डिजिटल माध्यम हे केवळ संकट आहे का? तर त्याचे उत्तर ‘नाही’ असेच द्यावे लागेल. माध्यम बदलले म्हणून वाचन संपलेले नाही. पुस्तकांचे रूप बदलले असले तरी मानवी मनाची कथा, कविता आणि विचारांची भूक तीच आहे. पूर्वी पुस्तके मोजक्या लोकांपर्यंत पोहोचायची तर आज डिजिटल युगामुळे ग्रामीण भागातील, अगदी दुर्गम कोपऱ्यातील वाचकांपर्यंतही मराठी साहित्य अवघ्या काही सेकंदांत पोहोचत आहे. हे या युगाचे सर्वात मोठे वरदान आहे.

​शेवटी विचार करायचा झाल्यास, छापील पुस्तक आणि डिजिटल स्क्रीन यांच्यात कोणतीही स्पर्धा असण्याचे कारण नाही. त्यांचे परस्पर सहअस्तित्वच आपली संस्कृती अधिक समृद्ध करू शकते. कितीही हाय-टेक गॅझेट्स आले तरी रात्री अंथरुणावर पडून छापील पुस्तकाच्या पानांचा तो स्पर्श अनुभवत पाने चाळण्याचा जो आनंद आहे, त्याची सर कोणतीही स्क्रीन घेऊ शकत नाही. तंत्रज्ञानाला सोबत घेत, त्याच्या सोयीचा स्वीकार करत, परंतु आपल्या वाचनातील गाभा, एकाग्रता आणि साहित्याबद्दलची ओढ टिकवून ठेवणे हीच आजच्या काळाची खरी गरज आहे. वाचन संस्कृतीचे हे बदल U-turn घेणारे नसून ती एका नव्या प्रवासाची सुरुवात आहे, जिथे कागद आणि स्क्रीन दोघेही मराठी साहित्याचा दीप तेवत ठेवण्यासाठी हातात हात घालून चालत राहतील.