डॉ. मुकुल पै रायतुरकर

मोघल सम्राट अकबराचे धार्मिक धोरण हा भारतीय इतिहासातील एक अत्यंत कुतूहलजनक विषय आहे. धार्मिक सहिष्णुता आणि आंतरधर्मीय संवादाचे जे प्रयोग अकबराने केले, त्याला संपूर्ण मोघल राजवटीत तोड नाही. अकबराने सुरू केलेल्या या सर्वसमावेशक आणि एकात्मिक आध्यात्मिक व्यवस्थेला ‘दीन-ए-इलाही’ (ईश्वराचा धर्म) असे नाव दिले गेले.

हा प्रामुख्याने अकबराच्या धर्मनिरपेक्ष विचारांवर आधारित एक नैतिक आणि आध्यात्मिक संप्रदाय होता. अकबराचा जन्म आणि संगोपन सुन्नी मुस्लिम कुटुंबात झाले होते आणि तो आयुष्यभर अधिकृतपणे मुस्लिम शासकच राहिला. परंतु, त्याचा दृष्टिकोन अत्यंत उदार आणि सर्वसमावेशक होता. सर्व धर्मांमधील चांगल्या गोष्टींचा स्वीकार करण्याकडे त्याचा कल होता. त्याच्या मनात नेहमीच धार्मिक समन्वयाची भावना असायची.

म्हणूनच, ‘दीन-ए-इलाही’मध्ये इस्लाम, हिंदू, जैन, पारशी आणि तत्कालीन भारतीय उपखंडातील ख्रिश्चन धर्माच्या विचारांचा सुंदर मिलाफ पाहायला मिळतो. अकबराने १५८२ मध्ये या आध्यात्मिक संप्रदायाची स्थापना केली. या नव्या पंथाला स्वतःचे कोणतेही पवित्र ग्रंथ किंवा ठरलेले धार्मिक विधी नव्हते. अकबराच्या संपूर्ण दरबारात केवळ १८ ते २० प्रमुख व्यक्तींनीच अधिकृतपणे हा पंथ स्वीकारला होता.

‘दीन-ए-इलाही’बद्दलची सर्वात सविस्तर माहिती अकबराचा दरबारी इतिहासकार आणि चरित्रकार अबुल फजल याने लिहिलेल्या ‘अकबरनामा’ च्या तिसऱ्या खंडात म्हणजेच ‘आइन-ए-अकबरी’ मध्ये आढळते. (ज्याचा अनुवाद पुढे हेन्री ब्लॉकमन आणि कर्नल हेन्री जेरेट यांनी केला). अबुल फजलने यात अकबराच्या विचारांचा विकास कसा झाला आणि त्याने भारतीय संस्कृतीला कशा प्रकारे आपल्यात सामावून घेतले, याचे जिवंत वर्णन केले आहे.

फतेहपूर सिक्री येथील ‘इबादत खाना’ (प्रार्थना गृह) मध्ये अकबराने वेगवेगळ्या धर्मांच्या विद्वानांना धर्मशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानावर चर्चा करण्यासाठी आमंत्रित केले होते. जैन मुनी हिराविजया सूरी आणि इतर जैन गुरूंच्या संपर्कात आल्यानंतर, अकबराने जैन धर्मातील ‘अहिंसा’ तत्त्वाने प्रभावित होऊन मांसमुक्त दिवस पाळण्यास सुरुवात केली. बिरबलाव्यतिरिक्त अबुल फजल आणि फैझी या प्रसिद्ध विद्वानांनीही दीन ए इलाही हा मार्ग स्वीकारला होता.

अबुल फजलच्या नोंदीनुसार, अकबराचे असे मानणे होते की, ‘माणसाने स्वतःचे पोट प्राण्यांची स्मशानभूमी बनवू नये.’ अकबराने स्वतः कित्येक महिने मांसाहार सोडला होता, तसेच वेगवेगळ्या समुदायांच्या भावनांचा आदर करत धार्मिक सणांच्या दिवशी प्राण्यांच्या कत्तलीवर बंदी घालणारे आदेश जारी केले होते. स्वतःचा कल जैन धर्म आणि महायान बौद्ध धर्माकडे असूनही, अकबराने आपल्या सत्तेचा गैरवापर करून संपूर्ण साम्राज्यात मांसाहारावर कधीही जबरदस्तीने बंदी लादली नाही.

राजा मानसिंग आणि राजा तोडरमल यांसारख्या प्रमुख नेत्यांनी यात सामील होण्यास नकार दिला होता, ज्याचा अकबराने आदर केला. हा पंथ सर्वसामान्य जनतेमध्ये फारसा लोकप्रिय होऊ शकला नाही. अकबराने बिगर-मुस्लिमांवर लादला जाणारा ‘जिझिया’ कर आणि सर्वच धर्मांमधील यात्रेकरूंवर लागणारा यात्रा कर रद्द केला. इतिहासकारांच्या मते, अकबराने कोणत्याही पारंपारिक अर्थाने नवीन धर्म स्थापन केला नव्हता.

तर, ‘दीन-ए-इलाही’ हा त्याच्या साम्राज्यात धार्मिक सलोखा, सहिष्णुता आणि करुणेवर आधारित एक जागतिक नैतिक नियम (युनिव्हर्सल एथिकल कोड) निर्माण करण्याचा एक प्रामाणिक प्रयत्न होता. सर्व इतिहासकार एका गोष्टीवर पूर्णपणे सहमत आहेत, अकबर हा भारताच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा राजा ठरला कारण त्याने धार्मिक ओळखीऐवजी राजकीय सर्वसमावेशकतेवर आधारित राज्य निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.

त्याच्या या विचारसरणीला ‘सुलह-ए-कुल’ (सार्वत्रिक शांतता) म्हटले जाते, ज्याचा अर्थ राज्याने सर्व समुदायांना समान न्याय, आदर आणि समतेची वागणूक दिली पाहिजे. १६०५ मध्ये अकबराच्या मृत्यूनंतर, त्याचा हा ‘दीन-ए-इलाही’ पंथ वेगाने नाहीसा झाला. कारण या संप्रदायाकडे कोणतेही धर्मग्रंथ, संस्थात्मक रचना किंवा मोठा अनुयायी वर्ग नव्हता. जरी 'दीन-ए-इलाही' फार काळ टिकू शकला नाही, तरीही ‘सुलह-ए-कुल’ या व्यापक तत्त्वाचा भारतातील मुघल शासनावर आणि तत्कालीन प्रशासनावर खूप दीर्घकाळ आणि गडद प्रभाव राहिला.