नेपाळच्या उत्तरेकडील भागात झालेल्या विनाशकारी अचानक पुरानंतर हिमालयातील बदलत्या हवामान परिस्थिती आणि वेगाने वितळणाऱ्या हिमनद्यांचा मुद्दा पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. या भीषण आपत्तीच्या काही महिन्यांपूर्वी प्रकाशित झालेल्या दोन संशोधन अहवालांमध्ये हिंदू कुश हिमालय क्षेत्रातील हिमनद्यांमध्ये होत असलेल्या झपाट्याने बदलांबाबत गंभीर चिंता व्यक्त करण्यात आली होती. हिमनद्यांचे बर्फाचे आवरण कमी होणे आणि अस्थिर होत असलेल्या हिमनदीय तलावांमुळे भविष्यात मोठ्या आपत्तींचा धोका वाढू शकतो, असा इशारा संशोधकांनी दिला होता.

नेपाळमध्ये हाहाकार

नेपाळ-तिबेट सीमेलगत झालेल्या या नैसर्गिक आपत्तीने मोठ्या प्रमाणावर जीवित आणि वित्तहानी झाली आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, या दुर्घटनेत शेकडो लोकांचा मृत्यू झाला असून 469 जणांचा मृत्यू झाल्याची माहिती समोर आली आहे. त्याचवेळी दीड हजारांहून अधिक नागरिकांचा अद्याप शोध लागलेला नसल्याने परिस्थिती अत्यंत चिंताजनक आहे. अनेक जण अजूनही माती, चिखल आणि मोठ्या दगडांच्या ढिगाऱ्याखाली अडकले असण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

इंटरनॅशनल सेंटर फॉर इंटिग्रेटेड माउंटन डेव्हलपमेंट अर्थात ICIMOD च्या अभ्यासात हिंदू कुश हिमालयातील हिमनद्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर बदल होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. 1975 नंतर काही भागांतील हिमनद्यांच्या बर्फाची जाडी तब्बल 27 मीटरपर्यंत कमी झाल्याचे निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे.

1990 ते 2020 या कालावधीत हिमालयाच्या उंच भागातील हिमनद्यांनी आपल्या क्षेत्रफळाचा सुमारे 12 टक्के भाग गमावला, तर बर्फाच्या साठ्यातही जवळपास 9 टक्क्यांची घट झाली. विशेष म्हणजे 2000 नंतर हिमनद्यांमधील बर्फ कमी होण्याचा वेग पूर्वीच्या तुलनेत जवळपास दुप्पट झाल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे.

ग्लेशियल लेक फुटण्याचा धोका वाढतोय?

हिमनद्या आकुंचन पावल्याने त्यांच्या आसपास तयार होणाऱ्या किंवा विस्तारत जाणाऱ्या हिमनदीय तलावांचा धोका वाढू शकतो. अशा तलावांची नैसर्गिक रचना कमकुवत झाल्यास अचानक मोठ्या प्रमाणावर पाणी खालील भागात वाहून जाऊन विनाशकारी पूरस्थिती निर्माण होऊ शकते. यालाच ग्लेशियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड अर्थात GLOF म्हटले जाते.

संशोधकांच्या मते, हिमालयातील बदलत्या परिस्थितीवर सातत्याने लक्ष ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. मात्र, अभ्यासासाठी निवडलेल्या 38 हिमनद्यांपैकी केवळ सात हिमनद्यांचेच जागतिक निकषांनुसार दीर्घकालीन निरीक्षण होत असल्याची बाब समोर आली आहे. त्यामुळे धोकादायक बदल वेळेत ओळखण्यासाठी मॉनिटरिंग व्यवस्था अधिक सक्षम करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.

हिमस्खलनामुळे महापूर आल्याचा संशय

नेपाळमधील अलीकडील आपत्तीमागील नेमक्या कारणांचा तज्ज्ञांकडून तपास सुरू आहे. उंच पर्वतीय भागात बर्फ आणि प्रचंड दगडांचे हिमस्खलन झाल्याने नदीचा प्रवाह अचानक बदलला किंवा अडला असावा आणि त्यानंतर मोठ्या प्रमाणात पाणी, चिखल व दगडांचा लोंढा खाली आला असावा, अशी शक्यता तपासली जात आहे.

या घटनेचा फटका भोटेकोशी आणि त्रिशूली नदी प्रणालीला बसला असून रसुवा आणि धाडिंग जिल्ह्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाल्याचे सांगितले जात आहे. पुराचे पाणी पुढे खालच्या भागात पोहोचल्याने रस्ते, पूल आणि इतर महत्त्वाची पायाभूत सुविधा उद्ध्वस्त झाली.

रस्ते-पूल उद्ध्वस्त; बचावकार्यातही मोठ्या अडचणी

या आपत्तीमुळे अनेक भागांचा संपर्क तुटला असून रस्ते, पूल आणि दळणवळण व्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर बाधित झाली आहे. त्यामुळे बेपत्ता नागरिकांचा शोध घेणे आणि मदत पोहोचवणे हे बचाव पथकांसमोर मोठे आव्हान बनले आहे.

तज्ज्ञांनी हिमालयातील देशांमध्ये अधिक प्रभावी माहितीची देवाणघेवाण, आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने सातत्यपूर्ण निरीक्षण आणि मजबूत पूर्वसूचना प्रणाली उभारण्यावर भर दिला आहे. हिमालयातील अशा आपत्ती सीमा ओलांडून अनेक देशांवर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे नेपाळमधील ही दुर्घटना केवळ एका देशासाठी इशारा नसून संपूर्ण हिमालयीन प्रदेशासाठी भविष्यातील संकटाची गंभीर घंटा मानली जात आहे.