Francis Halzen Physics Nobel Prize: फ्रान्सिस हॅल्जेन यांना आइसक्यूब न्यूट्रिनो ऑब्झर्वेटरीमधील त्यांच्या मोलाच्या योगदानासाठी 2026चा भौतिकशास्त्राचा प्रतिष्ठित नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला. नोबेल समितीने आपल्या घोषणेत स्पष्ट केले की, हॅल्जेन यांनी न्यूट्रिनोसारख्या अत्यंत सूक्ष्म आणि सहजासहजी हाती न लागणाऱ्या कणांचा अभ्यास करण्यासाठी अंटार्कटिकच्या बर्फाचा एक विशाल डिटेक्टर म्हणून वापर करण्याची अभिनव कल्पना मांडली. त्यांच्या या दूरदृष्टीमुळेच दक्षिण ध्रुवावर 'आइसक्यूब' प्रोजेक्टची वैज्ञानिक पायाभरणी करणे शक्य झाले.

न्यूट्रिनो हे विद्युतदृष्ट्या न्यूट्रल असे सब-ॲटोमिक कण असतात, जे सामान्य पदार्थांमधून सहज निघून जातात. मात्र, जेव्हा एखादा न्यूट्रिनो अणूच्या न्यूक्लिअसवर आदळतो, तेव्हा त्या प्रक्रियेतून प्रकाशाचा एक क्षीण प्रकाशझोत निर्माण होतो. हे कण जेव्हा स्वच्छ अंटार्कटिक बर्फावरुन प्रवास करतात, तेव्हा आइसक्यूबचे अत्यंत संवेदनशील सेन्सर्स हा प्रकाशझोत सहज टिपून घेतात.

हा प्रोजेक्ट अखेर अंटार्कटिकमधील जवळपास एक घन किलोमीटर बर्फाचा परिसर व्यापणाऱ्या एका महाकाय डिटेक्टरच्या रुपात विकसित झाला. कॉस्मिक स्रोतांतून येणारे हाय-एनर्जी न्यूट्रिनो अत्यंत दुर्मिळ असतात, त्यामुळे या प्रोजेक्टचा आकार वैज्ञानिकांसाठी अत्यंत गरजेचा ठरला. आइसक्यूबने गोळा केलेल्या डेटाच्या आधारे शास्त्रज्ञांना विश्वातील वातावरणाचा अभ्यास करणे तसेच हाय-एनर्जी कॉस्मिक कणांचा उगम शोधणे शक्य झाले. या संशोधनामुळे अनेक अज्ञात खगोलीय रहस्यांचा उलगडा होण्यास मदत मिळणार आहे.

रॉयल स्वीडिश अकॅडमी ऑफ सायन्सेसतर्फे दिला जाणारा हा नोबेल पुरस्कार भौतिकशास्त्र क्षेत्रासाठी खगोलशास्त्राचा एक नवीन मार्ग खुला करणारा ठरला. सध्या फ्रान्सिस हॅल्जेन हे अमेरिकेतील (America) विस्कॉन्सिन-मॅडिसन विद्यापीठात प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. नोबेल पुरस्काराचे स्वरुप 1 कोटी 20 लाख स्वीडिश क्रोनर इतकी रोख रक्कम असून, एकापेक्षा जास्त विजेते असल्यास ही रक्कम आपापसात वाटली जाते. हा जागतिक सन्मान सोहळा आगामी 10 डिसेंबर रोजी स्वीडनची राजधानी स्टॉकहोम येथे पार पडणार आहे.