भारतामध्ये नोटा छापण्याच्या पद्धतीत बदल करण्याची तयारी सुरू असल्याची माहिती समोर आली आहे. भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) प्रस्तावित योजनेनुसार, १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर म्हणजेच प्लास्टिकच्या नोटांची चाचणी केली जाणार आहे. या प्रकल्पाला सरकारची मंजुरी मिळाल्याचा दावा दिलेल्या माहितीत करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, या नोटा परदेशातून आयात करण्याऐवजी भारतातच तयार करण्याची योजना आहे. हा प्रयोग यशस्वी झाल्यास भविष्यात देशातील चलनी नोटांच्या निर्मितीमध्ये महत्त्वाचा बदल होऊ शकतो.

सध्या भारतात प्रामुख्याने कागदावर आधारित चलनी नोटांचा वापर केला जातो. मात्र, कमी मूल्याच्या नोटांचा व्यवहारांमध्ये वारंवार वापर होत असल्याने त्या लवकर खराब होण्याची शक्यता असते. अशा परिस्थितीत प्लास्टिकच्या नोटांचा पर्याय कितपत उपयुक्त ठरू शकतो, याची चाचणी करण्यावर भर दिला जाणार आहे. या नोटा किती टिकाऊ असतील, त्यांचा छपाई खर्च किती असेल आणि बनावट नोटांना आळा घालण्यासाठी त्यांचा कितपत उपयोग होईल, याकडे लक्ष असेल.

१० आणि २० रुपयांच्या नोटांचीच चाचणी का?

दैनंदिन व्यवहारांमध्ये १० आणि २० रुपयांच्या नोटांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. भाजीपाला खरेदी, बसचे तिकीट, किरकोळ वस्तूंची खरेदी तसेच लहान व्यावसायिकांकडील व्यवहारांमध्ये या नोटा वारंवार हाताळल्या जातात. त्यामुळे पावसातील ओलावा, घाम, धूळ आणि सततच्या वापरामुळे त्या खराब होण्याची शक्यता वाढते.

नोटा खराब झाल्यानंतर त्या चलनातून बाद कराव्या लागतात आणि त्यांच्या जागी नव्या नोटा छापाव्या लागतात. या प्रक्रियेमुळे छपाई आणि वितरणावर खर्च होतो. प्लास्टिकच्या नोटा अधिक काळ वापरता आल्या, तर वारंवार नवीन नोटा छापण्याची गरज कमी होऊ शकते. म्हणूनच कमी मूल्याच्या नोटांपासून प्रयोग सुरू करणे उपयुक्त ठरू शकते. मात्र, प्रत्यक्षात किती बचत होईल, हे चाचणीच्या निष्कर्षांवर अवलंबून असेल.

भारतातच तयार होणार प्लास्टिकच्या नोटा?

या प्रस्तावातील महत्त्वाचा भाग म्हणजे नोटांची निर्मिती देशांतर्गत करण्यावर दिलेला भर. पॉलिमर नोटा तयार करण्यासाठी केवळ प्लास्टिकचा वापर पुरेसा नसतो. त्यासाठी विशेष प्रकारची फिल्म, शाई, सुरक्षिततेची वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक छपाई तंत्रज्ञान आवश्यक असते.

पॉलिमर नोटांचा आधार म्हणून बायएक्सिअली ओरिएंटेड पॉलीप्रॉपिलीन (BOPP) या प्रकारच्या फिल्मचा वापर केला जाऊ शकतो. या फिल्मवर विशेष कोटिंग करून त्यावर आवश्यक डिझाइन आणि सुरक्षा घटक छापले जातात. नोटांची गुणवत्ता, टिकाऊपणा आणि सुरक्षितता तपासण्यासाठीही विशेष यंत्रणा आवश्यक असते. भारतात पॅकेजिंग, प्लास्टिक फिल्म आणि सुरक्षित छपाईशी संबंधित उद्योग उपलब्ध असले, तरी चलनी नोटांसाठी आवश्यक असलेले सर्व घटक एकत्रितपणे वापरणे हे महत्त्वाचे आव्हान असेल. त्यामुळे प्रस्तावित प्रकल्पात उत्पादनाची गुणवत्ता आणि तांत्रिक क्षमता तपासावी लागेल.

प्लास्टिकच्या नोटांचे काय आहेत फायदे?

पॉलिमर नोटांचा सर्वात महत्त्वाचा संभाव्य फायदा म्हणजे त्यांचा टिकाऊपणा. योग्य दर्जाच्या साहित्यापासून तयार केलेल्या नोटा पाणी आणि ओलाव्याचा तुलनेने चांगला सामना करू शकतात. त्यामुळे कागदी नोटांच्या तुलनेत त्यांचे आयुष्य वाढण्याची शक्यता असते.

याशिवाय, पॉलिमर नोटांमध्ये पारदर्शक भाग आणि विशेष सुरक्षा वैशिष्ट्यांचा समावेश करता येतो. अशा वैशिष्ट्यांमुळे नोटांची नक्कल करणे अधिक कठीण होऊ शकते. नोटा अधिक काळ वापरता आल्यास त्यांची छपाई, वाहतूक आणि वितरण यांवरील दीर्घकालीन खर्च कमी होण्याचीही शक्यता आहे. मात्र, प्लास्टिकच्या नोटा पूर्णपणे बनावट बनवता येणार नाहीत, असे म्हणता येत नाही. त्यांची सुरक्षितता ही वापरलेल्या तंत्रज्ञानावर आणि सुरक्षा वैशिष्ट्यांवर अवलंबून असेल.

इतर देशांमध्येही पॉलिमर नोटांचा वापर

जगातील काही देशांनी यापूर्वीच पॉलिमर नोटांचा स्वीकार केला आहे. ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा आणि ब्रिटनसारख्या देशांमध्ये अशा नोटांचा वापर केला जातो. त्यांच्या अनुभवातून टिकाऊपणा, सुरक्षितता आणि उत्पादन खर्चासंबंधी महत्त्वाची माहिती मिळू शकते.

भारतामध्येही प्रस्तावित चाचणी यशस्वी ठरल्यास भविष्यात इतर मूल्यांच्या नोटांबाबत विचार होऊ शकतो. मात्र, ५० किंवा १०० रुपयांच्या नोटा प्लास्टिकमध्ये छापण्याचा निर्णय झाल्याचे सध्या निश्चित मानता येणार नाही. त्यासाठी चाचणीचे निष्कर्ष आणि अधिकृत निर्णय महत्त्वाचे असतील.