डॉ. नंदकुमार कामत
आपण आपल्या आयुष्यात अनुभवत असलेल्या नैऋत्य मोसमी पावसाने सुमारे वीस लाख वर्षांपूर्वी पश्चिम घाट आणि गोव्याला भिजवण्यास सुरुवात केली. या मान्सूनची सुरुवात गोव्याच्या दक्षिणेस सुमारे दोन ते तीन हजार किलोमीटर अंतरावर, हिंदी महासागरातील आंतरउष्णकटिबंधीय अभिसरण पट्ट्यात होते. त्यामुळे गोव्यात पडणाऱ्या पावसातून एवढ्या मोठ्या अंतरावरून वातावरणात वाहून आलेले पदार्थही जमिनीवर उतरतात. मान्सूनचे ढग वाहून नेणाऱ्या क्षोभमंडलातील साधारण तीन ते सहा किलोमीटर उंचीच्या हवेच्या थरांत ही वाहतूक आणि मिश्रण घडत असते.
अशा दूरवरच्या हवाई वाहतुकीमुळे आणि वातावरणातील प्रक्षुब्ध मिश्रणामुळे गोव्यात पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्यात आम्हाला ज्वालामुखीय राख आणि सूक्ष्मजीव आढळले आहेत. म्हणून पावसाचे पाणी म्हणजे पूर्णपणे शुद्ध पाणी, अशी समजूत बाळगू नये. ते किंचित आम्लधर्मी असते, त्यात विरघळलेले क्षार असतात आणि विविध सूक्ष्मजीवही असतात. त्यामुळे पावसात भिजताना सावधगिरी बाळगावी. गोव्यावर ईशान्य मोसमी पावसाचाही प्रभाव पडतो. त्याबरोबरच सुमारे सोळाशे किलोमीटर अंतरावरील बंगालच्या उपसागरात निर्माण होणाऱ्या चक्रीवादळी घडामोडींचाही परिणाम होतो. त्यामुळे मुख्य पावसाळा संपल्यानंतरही गोव्यात पाऊस पडतो; कधी तो वर्षाच्या अखेरपर्यंतही अनुभवायला मिळतो.
मलप्रभा नदीच्या खोऱ्यातून समुद्रकिनाऱ्याकडे स्थलांतर करत आलेल्या मानवाने सुमारे पन्नास ते साठ हजार वर्षांपूर्वी गोव्यातील मान्सून प्रथम अनुभवला असावा. सुमारे एकवीस हजार वर्षांपूर्वी येथे मासेमारी सुरू झाली. त्यातून मान्सूनच्या प्रभावाखाली बदलणारे समुद्रप्रवाह, भरती-ओहोटी आणि माशांच्या प्रजननचक्रांचे ज्ञान मानवाला मिळत गेले असावे. गोव्याच्या सहा वन्यजीव अभयारण्यांत आणि खासगी वनक्षेत्रांत आज दिसणारी सदाहरित, निमसदाहरित आणि इतर प्रकारची वने सुमारे अठरा हजार वर्षांपूर्वी त्यांच्या सध्याच्या स्वरूपात स्थिरावू लागली. मात्र स्थानिक झाडांचे वय आणि वनसमुदायाचा इतिहास यांत फरक आहे.
एखादे स्थानिक झाड दोन हजार वर्षांपेक्षा अधिक जुने असल्याचा दावा केवळ लोकसमजुतीवर स्वीकारता येणार नाही. झाडांचे वय वाढीची वलये किंवा कार्बन-१४ कालमापनाच्या साहाय्याने ठरवता येते. अशा बाबतीत वैज्ञानिक पुराव्यालाच महत्त्व द्यावे लागते. म्हादई आणि जुवारी नदीखोऱ्यांतील सुपीक गाळाचा उपयोग करून सुमारे चार हजार वर्षांपूर्वी शेती, विशेषतः भातशेती, सुरू झाली. आज ही ‘पुरण शेती’ पद्धत जवळजवळ लुप्त झाली आहे. किनारपट्टीवर क्षारसहिष्णू भात पिकवणारी खाजन व्यवस्था सुमारे साडेतीन हजार वर्षांपूर्वी अस्तित्वात आली.
विविध पिके आणि वृक्ष एकत्र वाढवणारी कुळागर व्यवस्था सुमारे अडीच हजार वर्षांपूर्वी निर्माण झाली आणि पुढील काळात तिचा विस्तार झाला. नदीमुखांतील भरती-ओहोटीचे घड्याळही सुमारे तीन हजार वर्षांपूर्वी मानवाने समजून घेतले आणि त्यावर प्रभुत्व मिळवले. या प्रदीर्घ इतिहासातून गोव्याने पाणी, माती, शेती आणि समुद्र यांच्यातील संबंध समजून घेतले. पण आजच्या नियोजनात आपण पावसाच्या पाण्याचा मूलभूत हिशेब किती गांभीर्याने घेतो?
गोव्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ ३,७०१ चौरस किलोमीटर, म्हणजे ३,७०,१०० हेक्टर, अर्थात ३,७०१,०००,००० चौरस मीटर आहे. संपूर्ण म्हादई नदीखोरे गोव्याशी जोडले गेले नाही, तर हे भौगोलिक क्षेत्र वाढणार नाही. गोव्यातील पर्जन्यमानाच्या विश्वासार्ह नोंदींचा इतिहास शतकाहून अधिक जुना आहे. दीर्घकालीन, सुमारे शंभर वर्षांची सरासरी पाहता वार्षिक पर्जन्यमान सुमारे ३,००० मिलिमीटर, म्हणजे तीन मीटर आहे. मात्र किनारपट्टीपासून घाटमाथ्यापर्यंत ते साधारण २,५०० ते ५,५०० मिलिमीटर इतके बदलते. पण एवढे प्रचंड पाणी शेवटी जाते कुठे? या अत्यंत महत्त्वाच्या जललेखापरीक्षणाकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. जणू आकाशात देवाने अमर्याद पाणीपुरवठ्याचा नळ उघडून ठेवला आहे आणि तो कायम वाहत राहणार आहे, अशा समजुतीने प्रत्येक ग्राहक पाणी वापरतो!
गोव्यात पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्याचे पुढे तीन प्रमुख मार्गांनी विभाजन होते. काही पाणी माती शोषून घेते. ते मातीतील ओलावा म्हणून टिकते आणि भूजलसाठ्यांचे पुनर्भरण करते. काही पाणी उष्णतेमुळे बाष्पीभवन होऊन पुन्हा वातावरणात जाते. उरलेले पाणी प्रवाहांतून नद्यांमध्ये पोहोचते किंवा नैसर्गिक तळी, तलाव, टाक्या आणि विहिरींमध्ये साठते. या तिन्ही प्रक्रियांवर आपण कसा परिणाम घडवू शकतो, हा खरा प्रश्न आहे. पहिला उपाय म्हणजे स्थानिक मातीमध्ये मुरू शकणारे पावसाचे पाणी शक्य तितके त्या ठिकाणीच अडवणे. समोच्च बांधबंदिस्ती, योग्य ठिकाणी खोल नांगरणी आणि इतर मृद्‌जलसंधारण उपायांनी पाण्याला जमिनीत प्रवेश करण्याची संधी देता येते. पाणी वेगाने वाहून जाण्याऐवजी ते मातीमध्ये मुरावे, हा या प्रयत्नांचा उद्देश असला पाहिजे.
दुसरा उपाय म्हणजे वृक्षलागवड आणि वनस्पतींचे आच्छादन वाढवणे. अधिक हिरवळीची क्षेत्रे आणि दाट वृक्षछत्र निर्माण करावे. सावलीमुळे जमिनीच्या थेट तापण्यावर मर्यादा येते. वनातील माती आणि पालापाचोळा पावसाचे पाणी स्वीकारण्यास मदत करतात. म्हणून पाणी धरून ठेवण्याच्या दृष्टीने वनांचे संरक्षण अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तिसरा उपाय म्हणजे कोणत्याही साठवणुकीशिवाय वाहून जाणाऱ्या पाण्याचे संकलन करणे. पावसाचे पाणी साठवण्याच्या योजनांना व्यापक प्रोत्साहन दिले पाहिजे. घरे, शेती, संस्था आणि सार्वजनिक क्षेत्रे अशा सर्व स्तरांवर पावसाच्या पाण्याचा उपयोग वाढवता येतो.
तीन मीटर वार्षिक पर्जन्यमान गृहीत धरल्यास गोव्याला मिळणारी पावसाची देणगी ११,१०३ एमसीएम होते. ही सरासरीवर आधारित गणना आहे. प्रत्यक्ष वार्षिक पर्जन्यमान बदलल्यास उपलब्ध पावसाच्या पाण्याचे घनफळही त्यानुसार बदलेल. त्यामुळे या देणगीचे व्यवस्थापन केवळ तात्पुरत्या पाणीपुरवठ्यापुरते मर्यादित ठेवून चालणार नाही. सुदैवाने गोव्याच्या नैसर्गिक गोड्या पाण्याच्या बँका म्हणजे १२ नद्या, त्यांच्या ४२ उपनद्या आणि दोनशेहून अधिक तलाव व तळी. या नैसर्गिक जलसंपत्तीतून पाणी सतत वापरले जात असते आणि नव्या पावसातून तिची भरपाई होत राहते. मात्र पाणी वाहून नेण्याची क्षमता, पाणी साठवण्याची क्षमता आणि वर्षभरात उपलब्ध होणारे जलसंसाधन या वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. त्यांची सरमिसळ करून पाण्याचा हिशेब मांडता येणार नाही.
गोव्याच्या जलसंसाधनांचे मूल्यमापन सुमारे ८,५७० दशलक्ष घनमीटर असे करण्यात आले आहे. त्यातील वापरण्यायोग्य जलसंपदा सुमारे १,४६५ दशलक्ष घनमीटर असून, त्यात १,१२५ दशलक्ष घनमीटर भूपृष्ठावरील पाणी आणि ३४० दशलक्ष घनमीटर भूजल यांचा समावेश आहे. या दोन घटकांची बेरीज स्पष्ट आहे : १,१२५ + ३४० = १,४६५ एमसीएम. ही तुलना एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करते. राज्यावर पडणारे सर्व पाणी प्रत्यक्ष वापरासाठी उपलब्ध होत नाही.त्यामुळे पाणीपुरवठ्याच्या योजना आखताना एकूण पर्जन्यजल आणि वापरण्यायोग्य जलसंपदा यांतील फरक लक्षात घ्यावा लागेल. १,१२५ एमसीएम ही दिलेल्या मूल्यमापनातील वापरण्यायोग्य भूपृष्ठीय पाण्याची मात्रा आहे; ती सर्व काळासाठी अपरिवर्तनीय नैसर्गिक मर्यादा समजता येणार नाही.
तरीही उपलब्धतेच्या विश्वासार्ह हिशेबाशिवाय वाढत्या मागणीसाठी योजना आखणे योग्य ठरणार नाही. अरबी समुद्रातील पाण्याचे क्षार काढून मोठ्या प्रमाणावर गोडे पाणी तयार करणारे प्रकल्प हा अतिरिक्त पुरवठ्याचा एक पर्याय असू शकतो. गोव्यातील मानवनिर्मित पाण्याच्या बँका म्हणजे जलसाठे, टाक्या, बंधारे, पाणी वळवणाऱ्या संरचना आणि लहान अडथळा बंधारे. या भूपृष्ठीय साठ्यांची उपलब्ध क्षमता ३३६ दशलक्ष घनमीटर मानल्यास, ती ११,१०३ एमसीएम वार्षिक पर्जन्यजलाच्या सुमारे ३ टक्के ठरते. गोव्याला तिळारी नदीखोऱ्यातील पावसाच्या पाण्याचाही लाभ मिळतो. मात्र त्या बाह्य पाणीपुरवठ्याचे स्वतंत्र गणित येथे समाविष्ट केलेले नाही. राज्याच्या भौगोलिक क्षेत्रावर पडणारा पाऊस आणि बाहेरच्या नदीखोऱ्यातून मिळणारे पाणी यांची स्वतंत्र नोंद आवश्यक आहे.
गोव्याने पावसातून उपलब्ध होणाऱ्या प्रवाही पाण्याच्या आधारे कायमस्वरूपी पाण्याची बँक निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट स्वीकारले पाहिजे. तीन मीटर वार्षिक पर्जन्यमानामुळे राज्यावर पडणाऱ्या ११,१०३ एमसीएम पाण्यापैकी, बाष्पीभवनातून ६५ टक्के आणि जमिनीत मुरण्यातून १७.५ टक्के पाणी वेगळे झाल्याचे गृहीत धरल्यास, उरलेले १७.५ टक्के म्हणजे सुमारे १,९४३ एमसीएम पाणी प्रवाहातून उपलब्ध होईल. मात्र, हे सर्व पाणी अडवता येईल, असे मानता येणार नाही. पाण्याची बँक विकसित करण्याबरोबरच उपलब्ध पाणी कुठे आणि किती खर्च होते, याचेही लेखापरीक्षण आवश्यक आहे. वाहनांच्या धुलाईसारख्या कामांसाठी गोव्यात किती पाणी वापरले जाते, याचा विचार करूया.
मोठ्या वाहनाच्या एका धुलाईसाठी साधारण २०० ते २५० लिटर, तर दुचाकीसाठी २५ ते ५० लिटर पाणी वापरले जाते, असे गृहीत धरूया. वाहन स्वच्छ ठेवणे आवश्यक असले, तरी त्यासाठी पिण्यायोग्य पाण्याचा अमर्याद वापर करणे समर्थनीय नाही. विशेषतः नळ किंवा पाण्याची नळी सतत सुरू ठेवून वाहने धुणे म्हणजे टाळता येण्याजोगी उधळपट्टी आहे. प्रत्येक थेंब पवित्र मानून त्याचा जबाबदारीने, विवेकाने आणि काटकसरीने उपयोग केला पाहिजे. प्रत्येक गोमंतकीयाने स्वतःची पाणीवापराची नीती स्वीकारावी. पाणी किती मिळते याचा हिशेब शासनाने ठेवावा आणि पाणी किती वापरतो याचे भान प्रत्येक नागरिकाने ठेवावे. निसर्गाने दिलेल्या या संपत्तीची उधळपट्टी थांबवून तिचे सुयोग्य व्यवस्थापन करणे, हीच गोव्याच्या सुरक्षित जलभविष्यासाठी आवश्यक दिशा आहे.
दैनिक गोमंतकचे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read Goa news in Marathi and Goa local news on Tourism, Business, Politics, Entertainment, Sports and Goa latest news in Marathi on Dainik Gomantak. Get Goa news live updates on the Dainik Gomantak Mobile app for Android and IOS.
