गजानन चौगले

महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत अष्टविनायक यात्रेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. मोरगावचा श्री मयूरेश्वर हा पहिला अष्टविनायक मानला जातो आणि त्यानंतर अहमदनगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात, भीमा नदीच्या पवित्र काठावर वसलेले श्री क्षेत्र सिद्धटेक हे दुसरे तीर्थक्षेत्र मानले जाते.

सिद्धटेक येथील गणपतीला श्री सिद्धिविनायक असे म्हणतात. ‘सिद्धी’ म्हणजे साधना, प्रयत्न किंवा उपासनेतून प्राप्त झालेले सामर्थ्य आणि ‘विनायक’ म्हणजे विघ्नांचा नाश करणारा गणेश. त्यामुळे सिद्धटेकचा सिद्धिविनायक हा भक्तांच्या श्रद्धेत कार्यसिद्धी, बुद्धी, विवेक आणि विघ्ननिवारणाचे प्रतीक मानला जातो. सिद्धटेकचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे असलेली गणेशमूर्ती अष्टविनायकांमध्ये विशेष मानली जाते. अष्टविनायकांतील इतर मूर्तींच्या तुलनेत येथील गणेशाची सोंड उजवीकडे वळलेली असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे या देवस्थानाला विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

सिद्धिविनायकाची मूर्ती स्वयंभू असल्याची स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आहे. ती बैठ्या स्वरूपात असून तिचे मुख उत्तराभिमुख असल्याचे सांगितले जाते. मूर्तीच्या मांडीवर ऋद्धी आणि सिद्धी विराजमान असल्याचे वर्णन आढळते. उजवीकडे वळलेली सोंड हा या मूर्तीचा सर्वांत उल्लेखनीय विशेष आहे. गणेशाच्या उजव्या सोंडेच्या रूपाला काही धार्मिक परंपरांमध्ये अधिक नियमबद्ध आणि शिस्तबद्ध पूजेचे प्रतीक मानले जाते. मात्र ‘उजव्या सोंडेचा गणपती म्हणजे अत्यंत जहाल किंवा धोकादायक देवता’ असा अर्थ घेणे योग्य नाही. देवतेचे स्वरूप भय निर्माण करणारे नसून, उपासनेत शुचिता, संयम आणि शिस्त यांना महत्त्व देण्याची ही धार्मिक परंपरा आहे.

सिद्धटेकच्या महात्म्याची प्रमुख कथा मुद्गल पुराणाशी संबंधित मानली जाते. पुराणकथेनुसार, भगवान विष्णूच्या कानातील मळापासून मधु आणि कैटभ हे दोन बलाढ्य असुर उत्पन्न झाले. त्यांनी सृष्टीमध्ये उत्पात माजवण्यास सुरुवात केली. भगवान विष्णूने त्यांच्याशी दीर्घकाळ युद्ध केले; परंतु त्यांचा पराभव होत नव्हता. या प्रसंगी भगवान शिवांनी विष्णूंना सांगितले की, कोणतेही मंगलकार्य किंवा महत्त्वाचे कार्य सुरू करण्यापूर्वी गणेशाचे स्मरण व पूजन करणे आवश्यक आहे. त्यानंतर भगवान विष्णूंनी एका टेकडीवर गणेशाची आराधना केली. त्यांच्या उपासनेने प्रसन्न होऊन गणेशाने त्यांना सिद्धी प्रदान केली. त्या सामर्थ्याच्या आधारे विष्णूंनी मधु-कैटभांचा पराभव केला. विष्णूंना येथे सिद्धी प्राप्त झाली म्हणून या स्थानाला ‘सिद्धटेक’ आणि येथील गणेशाला ‘सिद्धिविनायक’ असे नाव प्राप्त झाले, अशी धार्मिक आख्यायिका आहे.

मंदिराचा इतिहास आणि वास्तुरचना

सिद्धटेकचे प्राचीन महात्म्य पुराणपरंपरेत आढळते. मंदिराची सध्याची वास्तू मात्र विविध काळातील बांधकामे आणि जीर्णोद्धारातून विकसित झालेली आहे. अठराव्या शतकात पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी भारतातील अनेक प्राचीन तीर्थक्षेत्रांचा जीर्णोद्धार आणि मंदिर निर्मिती केली. काळ्या पाषाणातील साधी, पण भक्तिभाव जागवणारी ही वास्तू या देवस्थानाच्या प्राचीनतेची अनुभूती देते. मंदिरातील मखर पितळेचे असून गाभाऱ्याच्या दोन्ही बाजूंना जय आणि विजय यांच्या पितळी प्रतिमा असल्याचे वर्णन आढळते. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार आणि त्यावरील नगारखान्याचे बांधकाम पेशव्यांचे सेनापती हरिपंत फडके यांनी केल्याचा उल्लेख आढळतो.

भीमा नदी आणि सिद्धटेक

सिद्धटेकचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे भीमा नदीच्या परिसरातील स्थान. नदी, टेकडी आणि मंदिर यांचा संगम या परिसराला एक वेगळे आध्यात्मिक वातावरण देतो. प्राचीन काळापासून भारतीय तीर्थपरंपरेत नदीकाठची मंदिरे आणि तपोभूमी यांना विशेष महत्त्व आहे. सिद्धटेकही या परंपरेशी जोडलेले आहे.

प्रदक्षिणेचे वैशिष्ट्य

सिद्धटेकच्या मंदिराची प्रदक्षिणा ही अष्टविनायक यात्रेतील एक विशेष अनुभव मानली जाते.इतर अनेक मंदिरांप्रमाणे केवळ मंदिराभोवती प्रदक्षिणा न घालता येथे टेकडीभोवती प्रदक्षिणा करण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे ही प्रदक्षिणा तुलनेने मोठी आहे. मार्ग काही ठिकाणी खडबडीत असल्याने ती करताना वय, प्रकृती आणि हवामान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. सिद्धटेकच्या प्रदक्षिणेबाबत २१ दिवस २१ प्रदक्षिणांची धार्मिक श्रद्धा प्रचलित आहे.

उजव्या सोंडेचा गणपती पूजेची शिस्त

सिद्धटेकच्या गणपतीची उजवी सोंड हा भक्तांच्या विशेष कुतूहलाचा विषय आहे. भारतीय गणेशोपासनेत सोंडेच्या दिशेला विविध सांकेतिक अर्थ दिले गेले आहेत. उजवी सोंड असलेल्या गणपतीच्या पूजेत अधिक शुचिता आणि नियम पाळण्याची परंपरा काही ठिकाणी आढळते. परंतु यामुळे या गणपतीला ‘कडक’, ‘रागीट’ किंवा ‘धोकादायक’ समजण्याची गरज नाही. धार्मिक प्रतीकांचा अर्थ त्यांच्या सांस्कृतिक संदर्भात समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.गणपती म्हणजे विघ्नहर्ता, बुद्धिदाता आणि मंगलमूर्ती. त्यामुळे सिद्धिविनायकाचे उजव्या सोंडेचे रूप हे भक्तासाठी भीतीचे नव्हे, तर शिस्त, जागरूकता आणि आत्मसंयमाचे स्मरण करून देणारे प्रतीक म्हणून पाहता येते.

उत्सव आणि यात्रा

सिद्धटेक येथे भाद्रपदातील गणेश चतुर्थी आणि माघ महिन्यातील गणेश जयंती अर्थात माघी चतुर्थी या दोन्ही काळात मोठ्या प्रमाणावर उत्सव साजरे केले जातात.या काळात मंदिर परिसरात भक्तांची मोठी गर्दी होते. पूजा, अभिषेक, आरती आणि विविध धार्मिक कार्यक्रमांमुळे संपूर्ण परिसर गणेशमय होतो.

अष्टविनायक यात्रेतील स्थान

अष्टविनायक यात्रा ही केवळ आठ मंदिरांना भेट देण्याची यात्रा नाही. तिच्यामागे महाराष्ट्राच्या धार्मिक परंपरेचा, पुराणकथांचा, मंदिरवास्तूंचा आणि लोकश्रद्धेचा प्रदीर्घ इतिहास आहे. मोरगावचा मयूरेश्वर, सिद्धटेकचा सिद्धिविनायक, पालीचा बल्लाळेश्वर, महडचा वरदविनायक, थेऊरचा चिंतामणी, लेण्याद्रीचा गिरिजात्मज, ओझरचा विघ्नेश्वर आणि रांजणगावचा महागणपती, या आठ देवस्थानांची यात्रा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. सिद्धटेक हे त्यामुळे केवळ एक मंदिर नाही. ही एक पुराणपरंपरा आहे. ही एक ऐतिहासिक स्मृती आहे. ही एक वास्तुशिल्पीय परंपरा आहे. ही नदी व निसर्गाशी जोडलेली तीर्थभूमी आहे.