डॉ. ऑस्कर रिबेलो
‘माझाच देव खरा, बाकीचे सर्व देव खोटे आणि निरर्थक’, अशी विषारी शिकवण देणाऱ्यांवर कारवाई झाली पाहिजे. त्यांच्यावर खटले भरले पाहिजेत, त्यांना कायद्याच्या चौकटीत रोखले पाहिजे आणि आवश्यक ती शिक्षा दिली पाहिजे. पण त्याचबरोबर रामाच्या नावाने निष्पाप लोकांवर तुटून पडणाऱ्या विषारी हिंदुत्ववादी जमावांनाही ठेचले पाहिजे. कायदा सर्वांसाठी समान असला पाहिजे. धर्म कोणताही असो, द्वेष आणि हिंसेला माफी असता कामा नये.
एक गोष्ट सुरुवातीलाच स्पष्ट करतो. सध्या गाजत असलेल्या ‘रामायण’ या चित्रपटावर अनेकांनी टीकेची झोड उठवली आहे. मूळ कथेतले काही प्रसंग वगळले गेले, काही किरकोळ बदल करण्यात आले, रावणाचे उदात्तीकरण केले गेले, अशा अनेक तक्रारी ऐकायला मिळतात. पण खरे सांगायचे तर मला त्याची फारशी पर्वा नाही. हा चित्रपट मला मनापासून भावला. केवळ भावलाच नाही, तर त्याने अक्षरशः भारावून टाकले. ‘ओडिसी’ या महाकाव्याची भव्यता पुन्हा एकदा अनुभवावी, असाच काहीसा हा विलक्षण अनुभव होता. त्यामुळे ज्यांना हा चित्रपट आवडलेला नाही, त्यांनी जरा शांत व्हावे!
रामायण पाहणे, त्याचा आनंद घेणे आणि त्यातून जीवनाचे काही अर्थपूर्ण धडे शोधण्याचा प्रयत्न करणे, याचा अर्थ तुम्ही हिंदुत्ववादी विचारसरणीचे कट्टर समर्थक आहात, असा अजिबात होत नाही. माझ्या आजच्या लेखाचा मुख्य मुद्दा हाच आहे. ज्याप्रमाणे ‘इलियड’ आणि ‘ओडिसी’ ही प्राचीन ग्रीक संस्कृतीची अमूल्य महाकाव्ये आहेत, त्याचप्रमाणे रामायण आणि महाभारत ही भारताची अनमोल आणि कालातीत सांस्कृतिक संपत्ती आहे. ग्रीसचे ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन धर्मात रूपांतर होण्याच्या कितीतरी आधीपासून ही महाकाव्ये ग्रीक संस्कृतीचा अविभाज्य भाग होती. आजही प्रत्येक ग्रीक माणूस त्यांचा अभिमान बाळगतो, त्यांचा अभ्यास करतो आणि त्यातील संदर्भ आपल्या बोलण्यातून वारंवार देतो.
रामायण आणि महाभारताबाबतही आपली भूमिका अशीच असायला हवी. ही दोन्ही महाकाव्ये अद्भुत आहेत. ती आपल्याला नैतिकतेची दिशा दाखवतात. चांगले आणि वाईट यांच्यातील फरक स्पष्ट करतात. योग्य-अयोग्याची जाणीव करून देतात. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, या महाकाव्यांमधील काही गोष्टींवर प्रश्न उपस्थित करण्याचे, त्यांचा स्वतंत्र अर्थ लावण्याचे किंवा काही भागांशी असहमती व्यक्त करण्याचे स्वातंत्र्य आपल्याला असले पाहिजे. त्यासाठी कुणी धर्मद्रोही ठरवून आपल्यावर दगडफेक करणार नाही किंवा जिवंत जाळण्याची धमकी देणार नाही, अशी परिस्थिती असली पाहिजे.
आपल्या देशाचे सर्वांत मोठे दुर्दैव म्हणजे हिंदुत्वाच्या नावाखाली आक्रमक भूमिका घेणारे काही माथेफिरू आणि राजकीय नेते या दोन्ही महाकाव्यांना धर्माच्या एका संकुचित चौकटीत बंदिस्त करण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. ख्रिश्चन धर्मशास्त्र आणि विशेषतः इस्लामी धर्मविचारांना प्रत्युत्तर देण्यासाठी रामायण-महाभारताचा वापर करण्याची एक प्रकारची राजकीय प्रवृत्ती दिसून येते.
माझ्या मते, या महाकाव्यांचा तो उद्देश नव्हता आणि कधीच असू शकत नाही. हे खरे आहे की, हिंदू संस्कृती, तिचे साहित्य, काव्य, तत्त्वज्ञान आणि स्थापत्यकलेचा मोठा वारसा शतकानुशतके झालेल्या ख्रिश्चन आणि इस्लामी आक्रमणांच्या लाटांनंतरही टिकून राहिला. अनेक संकटांना तोंड देत या संस्कृतीने आपले अस्तित्व जपले. अन्यथा ॲझटेक, इन्का, मूळ अमेरिकन आणि ऑस्ट्रेलियातील आदिवासी संस्कृतींप्रमाणे तिचाही संपूर्ण विनाश झाला असता. सुदैवाने तसे घडले नाही.
मात्र, आता आपण नव्या सहस्रकात जगत आहोत. जुन्या काळातील विचार, पूर्वीच्या संघर्षांच्या जखमा आणि ऐतिहासिक कटुता आजच्या आधुनिक समाजावर लादून चालणार नाही. भारतीय जनता पक्षाच्या हिंदुत्वाची आजची जी आक्रमक आवृत्ती दिसते, त्यात निष्पाप मुस्लिम आणि ख्रिश्चन नागरिकांना लक्ष्य केले जाते. आपापले दैनंदिन जीवन जगणाऱ्या या लोकांविरुद्ध द्वेषाचे वातावरण निर्माण केले जाते. हिंदुत्वाच्या नावाखाली सुरू असलेली ही प्रवृत्ती आपल्या प्राचीन संस्कृतीच्या शिकवणीतील प्रत्येक मूल्याला छेद देणारी आहे. इथे ‘निष्पाप’ हा शब्द महत्त्वाचा आहे.
धर्माच्या नावाखाली विषारी विचार पसरवणाऱ्या, आपल्या संकुचित शिकवणीचा डोस समाजाला पाजणाऱ्या धर्मोपदेशकांना आणि मुल्लांना कठोर शासन झालेच पाहिजे. ‘माझाच देव खरा, बाकीचे सर्व देव खोटे आणि निरर्थक’, अशी विषारी शिकवण देणाऱ्यांवर कारवाई झाली पाहिजे. त्यांच्यावर खटले भरले पाहिजेत, त्यांना कायद्याच्या चौकटीत रोखले पाहिजे आणि आवश्यक ती शिक्षा दिली पाहिजे. पण त्याचबरोबर रामाच्या नावाने निष्पाप लोकांवर तुटून पडणाऱ्या विषारी हिंदुत्ववादी जमावांनाही ठेचले पाहिजे. कायदा सर्वांसाठी समान असला पाहिजे. धर्म कोणताही असो, द्वेष आणि हिंसेला माफी असता कामा नये.
थोडक्यात सांगायचे तर, प्रत्येकाने चित्रपटगृहात जाऊन ‘रामायण’ हा चित्रपट पाहावा. आपल्या छोट्याशा आणि तितक्याशा स्मार्ट नसलेल्या मोबाईलवर तो पाहण्यापेक्षा चित्रपटगृहातील भव्य पडद्यावर त्याचा अनुभव घ्यावा. हा चित्रपट खरोखरच अविस्मरणीय आणि महाकाव्याच्या तोडीचा आहे. त्याच्या भव्यतेबद्दल कोणतीही शंका नाही. पण केवळ दृश्यवैभव पाहून थांबू नका. चित्रपटातून जीवनाचे कोणते धडे मिळतात, याचा विचार करा. चित्रपटगृहातून बाहेर पडल्यानंतरही त्या विचारांचा आपल्या मनात मागोवा घ्या. त्यांचा आपल्या पद्धतीने अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करा.
रामायण समजून घेणे, त्याचा आदर करणे आणि त्याचा सांस्कृतिक वारसा साजरा करणे म्हणजे हिंदुत्वाचे समर्थन करणे नव्हे. माझ्या काही अतिउत्साही डाव्या विचारसरणीच्या मित्रांना हे मान्य होणार नाही, पण रामायणाचा गौरव करणे आणि हिंदुत्ववादी राजकारणाला पाठिंबा देणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. रामायण हे आपल्या संस्कृतीचे सार आहे. हा वारसा आपण कोणत्याही परिस्थितीत जपला पाहिजे. कारण आपला देश बहुसांस्कृतिक आहे, बहुधार्मिक आहे आणि बहुजातीय आहे. आपली संस्कृती ही आपली सामूहिक ओळख आहे. ती कुणीही आपल्यापासून हिरावून घेऊ शकत नाही. महत्त्वाचे म्हणजे, आपल्या राजकीय विचारांशी एखादी गोष्ट जुळत नाही म्हणून आपणच आपला सांस्कृतिक वारसा नाकारायचा किंवा तो फेकून द्यायचा, हेही योग्य नाही.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, आपल्याला जिंकायचे असलेले राक्षस बाहेर कुठेही नाहीत. ते आपल्या प्रत्येकाच्या मनात वास करतात. अहंकार, मत्सर, असूया, असंतोष आणि द्वेष या प्रवृत्तींचा पराभव करणे, हेच आपले खरे आव्हान आहे.
ता.क. : गोव्याच्या राजकारणातील नवे महाभारत! विषयांतर म्हणून एक गोष्ट. मनोज परब आणि वीरेश बोरकर यांच्यातील संघर्षाला गोव्याच्या राजकीय रंगमंचावर एखाद्या महाभारताचे स्वरूप दिले जात आहे. भाऊ विरुद्ध भाऊ, असा काहीसा आविर्भाव निर्माण केला जात आहे. पण हे सगळे निव्वळ बाष्कळपणाचे आहे.
‘आरजी’च्या राजकारणात सुरू असलेला हा संघर्ष म्हणजे अतिशयोक्तीचा कळस असलेले, विदूषकी पात्रांनी भरलेले आणि शोकात्म विनोदाची आठवण करून देणारे नाटक आहे. आता प्रसारमाध्यमांमध्ये आणि दूरचित्रवाणीवर जे काही सुरू होईल, ते पाहता ‘गोलमाल’ चित्रपटाच्या सहाव्या-सातव्या भागाचा अनुभव येईल. सगळेच हास्यास्पद, सुमार आणि केविलवाणे! अखेरीस या सगळ्याचा परिणाम गोव्याच्या शेवटच्या आशेचा अकाली अंत होण्यात होऊ शकतो. मनोज आणि वीरेश या दोघांनीही, म्हणजेच या राजकीय नाटकातील दोन प्रमुख विदूषकांनी, भगवद्गीतेतील अहंकाराच्या तीन प्रवृत्ती समजून घ्यायला हव्यात.
तुम्ही सध्या पहिल्या दोन प्रवृत्तींच्या आहारी गेलेले दिसता.
१. तामसिक अहंकार : अज्ञान भ्रम,क्रूरता आणि दुसऱ्यांना त्रास देण्यात आनंद मानण्याची प्रवृत्ती म्हणजे तामसिक अहंकार.
२. राजसिक अहंकार : महत्त्वाकांक्षा, अभिमान, स्वतःचे वर्चस्व सिद्ध करण्याची धडपड आणि वैयक्तिक प्रसिद्धी व मान्यता मिळवण्याची तीव्र इच्छा म्हणजे राजसिक अहंकार.
३. सात्त्विक अहंकार : यापलीकडे सात्त्विक वृत्ती आहे. त्यात विवेक, संयम, निःस्वार्थीपणा, आत्मभान आणि व्यापक जनहिताची जाणीव असते. स्वतःच्या प्रतिष्ठेपेक्षा समाजाचे हित महत्त्वाचे मानण्याची ही भूमिका आहे.
मनोज आणि वीरेश, तुम्हा दोघांनीही आपली दिशा बदलण्याची गरज आहे. केवळ स्वतःचे राजकीय अस्तित्व टिकवण्यापेक्षा गोव्याच्या हिताचा विचार करून आपली राजकीय परिपक्वता वाढवली पाहिजे.
तुमच्या स्वतःच्या हितासाठी आणि गोव्याच्या भवितव्यासाठी तरी हा बदल आवश्यक आहे. तामसिक आणि राजसिक अहंकाराच्या पलीकडे जाऊन सात्त्विक वृत्तीचा स्वीकार करा. सात्त्विक अहंकार म्हणजे नेमके काय, याचा अभ्यास करा. गरज पडल्यास मी त्याबाबत तुम्हाला मदत करू शकतो!
दैनिक गोमंतकचे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read Goa news in Marathi and Goa local news on Tourism, Business, Politics, Entertainment, Sports and Goa latest news in Marathi on Dainik Gomantak. Get Goa news live updates on the Dainik Gomantak Mobile app for Android and IOS.