गजानन चौगले

अष्टविनायकांमध्ये पालीचा गणपती एक आगळे वैशिष्ट्य जपतो. तो आपल्या भक्ताच्या नावाने प्रसिद्ध आहे. ‘बल्लाळ’ या परम गणेशभक्ताच्या भक्तीमुळे गणपतीला ‘बल्लाळेश्वर’ हे नाव प्राप्त झाले, अशी पौराणिक कथा आहे.

महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्यात पाली हे प्राचीन तीर्थक्षेत्र आहे. अष्टविनायक यात्रेतील महत्त्वाचे स्थान म्हणून पाली येथील श्री बल्लाळेश्वर गणपती प्रसिद्ध आहे. गणेश पुराणातील परंपरेनुसार अष्टविनायकांमध्ये पालीचा बल्लाळेश्वर तिसरा गणपती मानला जातो. मात्र अष्टविनायक यात्रा कोणत्या क्रमाने करावी याबाबत विविध परंपरा आढळतात.

पौराणिक आख्यायिका

पाली गावात कल्याण नावाचा एक व्यापारी राहत होता. त्याचा मुलगा बल्लाळ हा लहानपणापासून श्रीगणेशाचा अत्यंत निष्ठावान भक्त होता. तो आपल्या मित्रांसह जंगलात जाऊन गणपतीची पूजा आणि आराधना करीत असे. एकदा गणेशपूजेत आणि भक्तीत तल्लीन झाल्यामुळे मुलांना घरी परतण्यास उशीर झाला. त्यामुळे बल्लाळाचे वडील संतापले. त्यांनी बल्लाळाला मारहाण केली आणि त्याने पूजेसाठी ठेवलेली गणेशाची पाषाणमूर्तीही फेकून दिली.

परंतु या प्रसंगाने बल्लाळाची गणेशावरील श्रद्धा ढळली नाही. तो आपल्या आराध्य दैवताच्या भक्तीत अढळ राहिला. त्याच्या या निस्सीम भक्तीने श्रीगणेश प्रसन्न झाले. त्यांनी बल्लाळाला दर्शन देऊन त्याचे रक्षण केले आणि त्याच्या इच्छेनुसार त्या ठिकाणीच वास्तव्य करण्याचे मान्य केले. बल्लाळाच्या भक्तीची आठवण म्हणून श्रीगणेश ‘बल्लाळेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले, अशी श्रद्धा आहे.

धुंडीविनायकाचे महत्त्व

बल्लाळेश्वर मंदिराच्या परिसरात श्री धुंडीविनायकाचे स्वतंत्र मंदिर आहे. धुंडीविनायकाची मूर्ती पश्चिमाभिमुख असल्याचे सांगितले जाते. पालीच्या धार्मिक परंपरेत धुंडीविनायकाचे दर्शन घेतल्यानंतर बल्लाळेश्वराचे दर्शन घेण्याची प्रथा आहे.

मूर्तीचे वैशिष्ट्य

श्री बल्लाळेश्वराची स्वयंभू मूर्ती पूर्वाभिमुख आहे. मूर्तीची सोंड डावीकडे वळलेली आहे. मूर्तीच्या डोळ्यांमध्ये तसेच नाभीमध्ये हिरे जडवलेले असल्याचे मंदिराच्या वर्णनात सांगितले जाते. गणपती पाषाणाच्या सिंहासनावर विराजमान आहे.

मंदिराची वास्तुरचना

पालीचे बल्लाळेश्वर मंदिर धार्मिक श्रद्धेबरोबरच स्थापत्यदृष्ट्याही वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते. मंदिराची रचना अशा प्रकारे करण्यात आली आहे की सूर्योदयाच्या वेळी सूर्यकिरणे गणपतीच्या मूर्तीवर पडतात, अशी प्रसिद्ध माहिती आहे. मंदिरातील दोन तलावांचाही उल्लेख आढळतो. त्यातील एका तलावाचे पाणी धार्मिक पूजेसाठी वापरले जाते, अशी मंदिरपरंपरा आहे.

नाना फडणवीस आणि मंदिराचा इतिहास

पालीच्या बल्लाळेश्वर मंदिराच्या इतिहासात नाना फडणवीस यांचे नाव महत्त्वाचे आहे. अठराव्या शतकात मंदिराच्या बांधकामात मोठा बदल झाला. इ.स. १७६० च्या सुमारास जुन्या लाकडी मंदिराचे नूतनीकरण करून दगडी मंदिर उभारण्यात आल्याचे विविध संदर्भांत नमूद केले जाते.

अष्टविनायकांमधील स्थान

महाराष्ट्रातील अष्टविनायक म्हणजे गणपतीच्या आठ प्राचीन आणि श्रद्धास्थान मानल्या जाणाऱ्या मंदिरांची परंपरा. प्रत्येक गणपतीची स्वतंत्र आख्यायिका, स्वतंत्र नाव आणि धार्मिक महत्त्व आहे. मोरगावचा मयूरेश्वर,सिद्धटेकचा सिद्धिविनायक, पालीचा बल्लाळेश्वर, महडचा वरदविनायक, थेऊरचा चिंतामणी, लेण्याद्रीचा गिरिजात्मज, ओझरचा विघ्नेश्वर, रांजणगावचा महागणपती या आठही तीर्थक्षेत्रांमध्ये पालीच्या बल्लाळेश्वराचे स्थान भक्ती, श्रद्धा आणि भक्ताच्या अढळ निष्ठेचे प्रतीक म्हणून विशेष मानले जाते.

बल्लाळेश्वराची कथा आपल्याला एक सुंदर संदेश देते. देवापेक्षा भक्ती मोठी की भक्तीपेक्षा देव मोठा, हा प्रश्न येथे गौण ठरतो. कारण सच्ची, निष्कपट आणि अढळ भक्ती असेल तर भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील अंतरच उरत नाही. लहान वयातील बल्लाळाने संकट, विरोध आणि मारहाण यांनाही न जुमानता आपल्या श्रद्धेचा त्याग केला नाही. म्हणूनच पालीचा श्री बल्लाळेश्वर हा केवळ अष्टविनायकातील एक गणपती नसून ‘अढळ भक्तीचे प्रतीक’ म्हणूनही स्मरणात राहतो.