डॉ. नंदकुमार कामत

गोव्याच्या भूमीवर नाना पाटेकर यांनी अखेरचा श्वास घेतला. ज्या गोव्यावर त्यांचे प्रेम होते. गोव्यात सामाजिक कार्याचा विस्तार करण्याचीही नानांची इच्छा होती. त्यांचे हे संबंध पाहता नानांनी गोव्याला केवळ निवासाचे ठिकाण म्हणून स्वीकारले नव्हते, तर येथील लोकांशी आपले नाते जोडले होते, असे म्हणता येईल. गोव्यातील कलाकार, सांस्कृतिक संस्था आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांशी त्यांचा संपर्क होता.

गुरुवार, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सकाळी नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी समजली आणि मन सुन्न झाले. वयाच्या ७५ व्या वर्षी त्यांचा जीवनप्रवास संपला. नाना हे मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील मोठे नाव होतेच; पण गोव्याशी त्यांचे एक वेगळे नाते होते. त्यांनी गोव्याला केवळ सुटी घालवण्याचे ठिकाण मानले नाही. येथे स्वतःचे घर केले, स्थानिक लोकांमध्ये मिसळले आणि गोव्यातील सामाजिक व सांस्कृतिक जीवनाशी संबंध ठेवले. म्हणूनच त्यांच्या निधनाचे दुःख गोमंतकीयांना विशेष जाणवणार आहे.

माझ्यासाठी नाना हे केवळ लोकप्रिय अभिनेते नव्हते. त्यांच्या अभिनयाशी माझ्या आयुष्यातील एका महत्त्वाच्या काळाच्या आठवणी जोडलेल्या आहेत. १९८६ ते १९९३ या काळात मी पीएच.डी.च्या संशोधनात गुंतलेलो होतो. प्रयोगशाळेतील काम, वाचन, संदर्भग्रंथ, निरीक्षणे आणि संशोधनाची धावपळ यांतून वेळ काढून चित्रपट पाहणे हा विरंगुळा होता. याच काळात नानांच्या अभिनयाने माझ्यावर विशेष प्रभाव टाकला. १९८६ मधील ‘अंकुश’ आणि विशेषतः १९८९ मधील ‘परिंदा’ हे चित्रपट आजही स्मरणात आहेत.\

त्या काळातील हिंदी चित्रपटांमध्ये ठरावीक नायक, खलनायक आणि संवादांची एक पद्धत होती. नानांनी ती मोडून काढली. त्यांचा आवाज, चेहऱ्यावरील भाव, बोलण्याची पद्धत आणि प्रसंगी अचानक उसळणारा संताप यांमुळे त्यांच्या व्यक्तिरेखा अधिक वास्तव वाटत. मराठी रंगभूमीचा इतिहास लिहिताना नानांच्या योगदानाकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. ‘पुरुष’ मधून त्यांनी रंगमंचावर आपली ताकद दाखवली. प्रायोगिक रंगभूमीवरील त्यांची कामेही महत्त्वाची होती.

१९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांचा चित्रपटप्रवास सुरू झाला. पुढे ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘सलाम बॉम्बे!’, ‘परिंदा’, ‘तिरंगा’, ‘प्रहार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी’, ‘अब तक छप्पन’ अशा चित्रपटांमधून त्यांनी विविध प्रकारच्या भूमिका साकारल्या. त्यांची खासियत म्हणजे ते कोणत्याही एका चौकटीत अडकले नाहीत. ‘प्रहार’ हा त्यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक महत्त्वाचा चित्रपट. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन त्यांनी स्वतः केले आणि त्यात मेजर प्रताप चौहानची भूमिका साकारली. सैनिकांचे जीवन, शिस्त, कर्तव्य आणि नागरी समाजातील हिंसा व नैतिक अधःपतन यांविषयी या चित्रपटातून प्रश्न उपस्थित केले गेले. मला ‘प्रहार’ विशेष महत्त्वाचा वाटतो, कारण त्यात नाना केवळ अभिनेता म्हणून दिसत नाहीत; समाजाकडे एका विशिष्ट दृष्टिकोनातून पाहणारा दिग्दर्शकही दिसतो.

‘क्रांतिवीर’मधील प्रताप ही भूमिका नानांच्या लोकप्रियतेचा आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली. भ्रष्टाचार, जातीयवाद, राजकीय स्वार्थ आणि सामाजिक अन्याय यांविरुद्ध संताप व्यक्त करणारा हा नायक प्रेक्षकांना जवळचा वाटला. या भूमिकेसाठी नानांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. ‘अग्निसाक्षी’ मधील त्यांच्या भूमिकेने मानवी स्वभावातील वेगळाच पैलू दाखवला. इतक्या वेगवेगळ्या मानसिकतेच्या व्यक्तिरेखा साकाराव्यात आणि प्रत्येक वेळी प्रेक्षकांवर प्रभाव पाडावा, ही साधी गोष्ट नाही. नानांच्या अभिनयाविषयी बोलताना त्यांच्या विनोदी भूमिकांचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे. ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी हा त्यांच्या पूर्वीच्या गंभीर आणि संतप्त भूमिकांपेक्षा पूर्णपणे वेगळा होता.

मराठी चित्रपटसृष्टीत नानांनी संख्येने तुलनेने कमी, पण महत्त्वपूर्ण भूमिका केल्या. ‘भालू’, ‘पक पक पकाक’, ‘देऊळ’, ‘नटसम्राट’ आणि ‘आपला माणूस’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांचे मराठी भाषेशी आणि महाराष्ट्रातील सामाजिक जीवनाशी असलेले नाते दिसते. ‘नटसम्राट’चा उल्लेख केल्याशिवाय नानांच्या अभिनयाचा आढावा पूर्ण होणार नाही.‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’ आणि ‘अग्निसाक्षी’ या चित्रपटांतील अभिनयासाठी त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले. २०१३ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले.

नानांचे सामाजिक कार्य समजून घेताना ‘नाम फाउंडेशन’चा विशेष उल्लेख करावा लागेल. २०१५ मध्ये महाराष्ट्रातील भीषण दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर नाना आणि अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांनी या संस्थेची स्थापना केली. शेतकरी आत्महत्या, कर्जबाजारीपणा, पाण्याची टंचाई आणि ग्रामीण भागातील आर्थिक असुरक्षितता या प्रश्नांनी ते अस्वस्थ झाले होते. आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबांना आर्थिक मदत देण्यापासून सुरू झालेल्या कामाचा विस्तार पुढे जलसंधारण, नदी-नाल्यांतील गाळ काढणे, पाणीसाठ्यांची पुनर्बांधणी आणि गावांच्या विकासापर्यंत झाला. ‘नाम’च्या कामात केवळ आर्थिक मदत नव्हती; पाण्याची समस्या दीर्घकाळासाठी सोडवण्याचा प्रयत्नही होता.

माझ्यासारख्या पर्यावरण आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या अभ्यासकाला त्यांच्या या कामाचे विशेष महत्त्व वाटते. नानांच्या सामाजिक कार्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी सामान्य माणसाशी थेट संपर्क ठेवला. शेतकऱ्यांच्या कुटुंबांना भेटणे, त्यांच्या अडचणी ऐकून घेणे आणि समाजातील इतरांना मदतीसाठी पुढे येण्याचे आवाहन करणे, ही त्यांची पद्धत होती. प्रसिद्धी आणि लोकप्रियतेचा उपयोग सामाजिक प्रश्नांकडे लक्ष वेधण्यासाठी त्यांनी केला. त्यांच्या स्वभावात स्पष्टवक्तेपणा होता. त्यामुळे त्यांच्या काही विधानांवर मतभेद आणि वादही होत. परंतु प्रत्येक विषयावर सर्वांना खुश करण्यासाठी बोलण्याची त्यांची वृत्ती नव्हती. त्यांना जे पटत असे ते ते उघडपणे सांगत.

गोमंतकीयांच्या दृष्टीने नानांचे वेगळे महत्त्व आहे. महाराष्ट्रातील अनेक कलाकार गोव्यात येतात, काहींची येथे घरेही आहेत. पण नानांनी गोव्याशी जोडलेले नाते केवळ मालमत्तेपुरते मर्यादित नव्हते. दोनापावला येथे त्यांचे स्वतःचे घर होते. गोव्यातील सांस्कृतिक कार्यक्रमांना ते उपस्थित राहत, स्थानिक लोकांशी संवाद साधत आणि येथील सामाजिक जीवनात रस घेत. गोव्याचे माजी मुख्यमंत्री मनोहर पर्रीकर यांच्याशी त्यांचे मैत्रीचे संबंध होते. गोव्याच्या राजकीय आणि सामाजिक जीवनात पर्रीकरांचे स्थान मोठे होते. नानांनी त्यांच्याविषयी व्यक्त केलेल्या आठवणींतूनही गोव्याशी असलेले त्यांचे नाते स्पष्ट होते.

गोवा विद्यापीठाच्या परिसरातील एक जुनी आठवण येथे सांगावीशी वाटते. आम्ही विद्यापीठाच्या आवारात राहत असतानाची ही घटना. एके सकाळी माझी पत्नी आणि आमचा मुलगा विद्यापीठाच्या बसथांब्यावर बसची वाट पाहत उभे होते. त्याच वेळी नाना आपल्या पत्नीसह सकाळच्या फेरफटक्यासाठी तेथून जात होते. माझ्या पत्नीने त्यांना ओळखले आणि त्यांच्याकडे पाहिले. नानांनी स्वतःहून हसत ‘गुड मॉर्निंग’ म्हटले. माझ्या पत्नीने त्यांना विचारले, ‘तुम्ही आल्देया द गोवा येथे राहता का?’ त्यावर नानांनी आपण दोनापावला येथील स्वतःच्या घरात राहत असल्याचे सांगितले. एवढाच तो छोटासा संवाद. पण त्यानंतर सकाळच्या फेरफटक्यात ते जेव्हा जेव्हा माझ्या पत्नीला आणि मुलाला पाहत, तेव्हा आवर्जून हसून ‘गुड मॉर्निंग’ म्हणत.

या छोट्याशा प्रसंगातून आम्हाला त्यांच्या स्वभावातील एक वेगळी बाजू अनुभवायला मिळाली. देशभर प्रसिद्ध असलेला अभिनेता स्वतःहून अभिवादन करतो आणि पुढील भेटींमध्येही ती ओळख लक्षात ठेवतो, हे आमच्या कायम स्मरणात राहिले. नानांचे गोव्यावरील प्रेम समजून घेण्यासाठी मला हा प्रसंग महत्त्वाचा वाटतो. गोव्यावर प्रेम असल्याचे सांगणे सोपे असते. पण येथे राहताना स्थानिक लोकांशी कसे वागतो, त्यांच्या जीवनात किती सहजपणे मिसळतो, यावरून त्या प्रेमाचा खरा अर्थ समजतो. नाना गोव्यात केवळ प्रसिद्ध अभिनेता म्हणून वावरत नव्हते. सकाळी फिरायला जाणारा, भेटलेल्या माणसांना हसून अभिवादन करणारा एक सामान्य रहिवासी म्हणूनही ते येथे दिसत. गोव्याच्या लोकांना आपलेसे वाटण्यामागे त्यांच्या या स्वभावाचाही वाटा असावा, असे मला वाटते.

नानांच्या निधनापूर्वी काही दिवस आधी दोनापावला येथे सम्राट क्लब इंटरनॅशनलच्या कार्यक्रमात त्यांनी केलेले भाषण आता विशेष आठवते. मी ते संपूर्ण भाषण पाहिले. त्या दिवशी नाना अतिशय मोकळेपणाने बोलले. त्यांनी दिवंगत मनोहर पर्रीकरांच्या आठवणींना उजाळा दिला. मानवी जीवन, मृत्यूची अटळता, समाजाविषयीची जबाबदारी आणि आपल्याला लाभलेल्या आयुष्याचा इतरांच्या भल्यासाठी उपयोग करण्याची गरज यांविषयी त्यांनी विचार मांडले. सार्वजनिक जीवनात मतभेद व्यक्त करतानाही सभ्यता पाळली पाहिजे, हा मुद्दाही त्यांनी अधोरेखित केला. त्यांच्या बोलण्यात नेहमीचा स्पष्टवक्तेपणा होता; पण त्याचबरोबर आयुष्यभराच्या अनुभवातून आलेली गंभीरताही होती.

ते भाषण ऐकताना मला ते एखाद्या ठरावीक विषयावरचे औपचारिक व्याख्यान वाटले नाही. नाना मनातले विचार श्रोत्यांशी मोकळेपणाने बोलत होते. आपल्याला किती आयुष्य मिळाले आहे, यापेक्षा ते आपण कसे जगलो आणि इतरांसाठी काय केले, याला महत्त्व आहे, असा त्यांच्या बोलण्याचा आशय मला जाणवला. त्यांच्या निधनानंतर त्या भाषणाची आठवण अधिक तीव्रतेने होते. विशेषतः उद्या आपण असू किंवा नसू, या आशयाचे त्यांचे उद्गार आता वेगळ्याच संदर्भात आठवतात. अर्थात, त्यातून त्यांच्या मृत्यूविषयी कोणताही पूर्वसंकेत होता, असे मानण्याचे कारण नाही. पण काही दिवसांतच त्यांचे निधन झाल्यामुळे त्या भाषणातील विचार मनात रेंगाळत राहतात. मला ते भाषण आता त्यांच्या आयुष्याविषयीच्या चिंतनाचा आणि समाजाविषयीच्या आस्थेचा महत्त्वाचा दस्तऐवज वाटतो.

नानांच्या निधनानंतर गोव्याचे मुख्यमंत्री डॉ. प्रमोद सावंत यांनीही त्यांच्याशी असलेल्या मैत्रीच्या आठवणी सांगितल्या. नाना गोव्यात आले की त्यांच्याशी संपर्क साधत असत, असे त्यांनी नमूद केले. गोव्यात सामाजिक कार्याचा विस्तार करण्याचीही नानांची इच्छा होती. त्यांचे हे संबंध पाहता नानांनी गोव्याला केवळ निवासाचे ठिकाण म्हणून स्वीकारले नव्हते, तर येथील लोकांशी आणि सार्वजनिक जीवनाशीही आपले नाते जोडले होते, असे म्हणता येईल. गोव्यातील कलाकार, सांस्कृतिक संस्था आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांशी त्यांचा संपर्क होता. स्थानिक कोकणी कलाकारांसोबत ते आनंदाने सहभागी होत असल्याचे प्रसंगही समोर आले आहेत.

एक शास्त्रज्ञ म्हणून मी मानवी जीवनाकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहतो. जीवन मर्यादित आहे, मृत्यू अटळ आहे आणि निसर्गाच्या या नियमाला कोणीही अपवाद नाही. पण माणसाच्या आयुष्याचे मूल्यमापन केवळ त्याने किती वर्षे जगले यावर होत नाही. त्या आयुष्यात त्याने कोणते काम केले, किती माणसांवर प्रभाव टाकला आणि समाजासाठी काय मागे ठेवले, हेही महत्त्वाचे असते. नाना पाटेकर यांच्या आयुष्याचा विचार करताना मला त्यांच्या अभिनयाइतकेच त्यांचे सामाजिक कार्य महत्त्वाचे वाटते. चित्रपटांतील त्यांच्या भूमिकांनी लोकांचे मनोरंजन केले; तर ‘नाम फाउंडेशन’द्वारे त्यांनी अडचणीत असलेल्यांना मदत देण्याचा प्रयत्न केला.