गजानन चौगले

श्री गिरिजात्मजाची मूर्तीही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. येथे गणपतीची प्रतिमा पाषाणातूनच कोरलेली असून ती भिंतीचा अविभाज्य भाग असल्याचे वर्णन केले जाते. त्यामुळे इतर अनेक गणपती मंदिरांपेक्षा लेण्याद्रीतील गणपतीचे स्वरूप वेगळे भासते.‘लेण्याद्री’ या नावामागेही सुंदर अर्थ सांगितला जातो. ‘लेणा’ म्हणजे गुहा किंवा लेणी आणि ‘आद्री’ म्हणजे पर्वत. म्हणजेच लेण्यांचा डोंगर लेण्याद्री.

पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात, कुकडी नदीच्या परिसरात आणि सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये वसलेले लेण्याद्री हे महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध अष्टविनायक क्षेत्रांपैकी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. येथील श्री गणपतीला ‘गिरिजात्मज’ या नावाने ओळखले जाते. अष्टविनायक यात्रेतील हे सहावे स्थान मानले जाते. गिरिजात्मज या नावाचा अर्थ अतिशय सुंदर आहे. ‘गिरीजा’ म्हणजे माता पार्वती आणि ‘आत्मज’ म्हणजे पुत्र. म्हणजेच ‘गिरिजेचा पुत्र’ श्री गणेश. धार्मिक मान्यतेनुसार, माता पार्वतीने गणपतीला पुत्ररूपाने प्राप्त करण्यासाठी याच परिसरात कठोर तपश्चर्या केली. तिच्या तपश्चर्येमुळे प्रसन्न होऊन श्री गणपती बालरूपात प्रकट झाले. त्यामुळे या गणपतीला ‘गिरिजात्मज’ असे नाव प्राप्त झाले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.

लेण्याद्रीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे असलेल्या प्राचीन बौद्ध लेण्या. डोंगरात एकूण २८ लेणी असून त्यापैकी सातव्या क्रमांकाच्या लेणीत श्री गिरिजात्मज गणपतीचे मंदिर आहे, अशी प्रचलित माहिती आहे. त्यामुळे हे स्थान केवळ धार्मिक दृष्ट्या नव्हे, तर प्राचीन शिल्पकला आणि स्थापत्याच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे. डोंगर चढताना शेकडो पायऱ्या पार कराव्या लागतात. विविध स्रोतांमध्ये पायऱ्यांची संख्या वेगवेगळी दिलेली आढळते; साधारणपणे ३०० पेक्षा अधिक पायऱ्या चढून मंदिरापर्यंत पोहोचावे लागते. त्यामुळे हे दर्शन श्रद्धेबरोबरच शारीरिक श्रम आणि निसर्गसौंदर्याचा अनुभव देणारे आहे.

श्री गिरिजात्मज मंदिराचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते डोंगराच्या अखंड पाषाणातून कोरलेले आहे. संपूर्ण मंदिर लेणीच्या रचनेचा एक भाग असल्यामुळे येथे प्राचीन भारतीय शिल्पकलेची अद्भुत कल्पकता पाहायला मिळते. मंदिराचा सभामंडपही विशेष उल्लेखनीय आहे. मोठ्या आकाराच्या या मंडपामध्ये एकही मध्यवर्ती खांब नसल्याचे त्याचे वैशिष्ट्य सांगितले जाते. हजारो वर्षांपूर्वीच्या शिल्पकारांनी कठीण दगडामध्ये अशा प्रकारची रचना कशी साध्य केली असेल, याचे आश्चर्य वाटल्याशिवाय राहत नाही.

येथील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिरामध्ये नैसर्गिक प्रकाशाचा सुंदर वापर. लेणीची रचना अशा पद्धतीने करण्यात आली आहे की दिवसाच्या वेळेत बाहेरून येणारा सूर्यप्रकाश मंदिराच्या आतील भागात पोहोचतो. त्यामुळे या प्राचीन वास्तूमध्ये निसर्ग आणि स्थापत्य यांचा सुंदर संगम अनुभवायला मिळतो. श्री गिरिजात्मजाची मूर्तीही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. येथे गणपतीची प्रतिमा पाषाणातूनच कोरलेली असून ती भिंतीचा अविभाज्य भाग असल्याचे वर्णन केले जाते. त्यामुळे इतर अनेक गणपती मंदिरांपेक्षा लेण्याद्रीतील गणपतीचे स्वरूप वेगळे भासते.

‘लेण्याद्री’ या नावामागेही सुंदर अर्थ सांगितला जातो. ‘लेणा’ म्हणजे गुहा किंवा लेणी आणि ‘आद्री’ म्हणजे पर्वत. म्हणजेच लेण्यांचा डोंगर लेण्याद्री. मंदिराच्या आसपास डोंगरामध्ये प्राचीन पाण्याची टाकी आणि पाणवठेही आढळतात. प्राचीन काळातील लेणी निर्माण करणाऱ्या लोकांनी पाण्याची व्यवस्था किती विचारपूर्वक केली होती, याचीही यावरून कल्पना येते. धार्मिक श्रद्धा, प्राचीन इतिहास, शिल्पकला, वास्तुरचना आणि सह्याद्रीचे निसर्गसौंदर्य यांचा सुंदर मिलाफ म्हणजे लेण्याद्री.

अष्टविनायक यात्रेत मोरगावचा श्री मयूरेश्वर, सिद्धटेकचा श्री सिद्धिविनायक, पालीचा श्री बल्लाळेश्वर, महडचा श्री वरदविनायक, थेऊरचा श्री चिंतामणी, लेण्याद्रीचा श्री गिरिजात्मज, ओझरचा श्री विघ्नेश्वर आणि रांजणगावचा श्री महागणपती अशी आठ गणेशस्थाने श्रद्धेने भेट दिली जातात. लेण्याद्रीचा श्री गिरिजात्मज हा केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही; तर तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन वारशाचा, सह्याद्रीच्या निसर्गाचा आणि भारतीय शिल्पकलेच्या अद्भुत परंपरेचा एक जिवंत ठेवा आहे., अशा ऐतिहासिक आणि धार्मिक स्थळांना भेट देताना केवळ दर्शन घेण्याबरोबरच त्या परिसराचा इतिहास, स्थापत्य आणि निसर्ग समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, तर आपली तीर्थयात्रा अधिक अर्थपूर्ण होते.