गोव्याच्या समुद्रकिनाऱ्यांवर आणि गावांमध्ये एक शांत बदल सुरू झाला आहे. कचरा आणि त्याचे धोके याबाबत लोकांमध्ये जागरूकता वाढत आहे. ३० मार्च रोजी साजऱ्या होणाऱ्या ‘इंटरनॅशनल डे ऑफ झिरो वेस्ट’ निमित्त गोव्यातील पर्यावरण आणि शाश्वत विकास क्षेत्रातील अनेक तज्ज्ञ एक समान उद्दिष्ट मांडतात. गोव्याला शाश्वत जीवनशैलीचे मॉडेल बनवणे!

३० मार्च हा जागतिक स्तरावर इंटरनॅशनल डे ऑफ झिरो वेस्ट म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की शाश्वत जीवनशैलीची सुरुवात आपल्या दैनंदिन सवयींपासून होते— कधी घरातून, तर कधी आपल्या परिसरातून.

आपल्या गोव्याचा विचार करता, शून्य कचऱ्याकडे वाटचाल करण्याची आज गरज स्पष्ट जाणवते. या राज्यात, जिथे स्थानिक लोक आणि पर्यटक एकत्र राहतात, हा दिवस जबाबदार वापर आणि कार्यक्षम कचरा व्यवस्थापन प्रणाली एकत्र कशा काम करू शकतात हे दाखवण्याची संधी देतो.

‘अवाना इन्फ्रा’चे संचालक आणि शाश्वत विकास सल्लागार रिचर्ड म्हणतात, “आपण ज्याला ‘कचरा’ म्हणतो, ते अनेकदा फक्त चुकीच्या ठिकाणी असलेले साहित्य असते. जेव्हा आपण ओला कचरा आणि सुका पुनर्वापरयोग्य कचरा एकत्र टाकतो, तेव्हा तो दूषित होतो आणि त्याचा पुनर्वापर करणे तांत्रिकदृष्ट्या कठीण आणि महाग होते.”

पर्यावरण अभियंता आणि कचरा व्यवस्थापन तज्ज्ञ डायलन फर्नांडिस यांच्या मते, ‘भविष्यातील उपाय म्हणजे विकेंद्रित कचरा व्यवस्थापन ही सर्वात योग्य आणि कार्यक्षम पद्धत आहे,’ असे ते म्हणतात. या पद्धतीमुळे कचऱ्याचे वर्गीकरण, संकलन आणि प्रक्रिया यावर अधिक नियंत्रण मिळते आणि पुनर्वापराचे प्रमाण वाढते.

अर्बन डिझायनर सरिता सुधाकरन म्हणतात, “या बदलाची सुरुवात सर्वात आधी घरातून होते. घरातच कचरा वेगळा करणे आणि कचरा टाकणे किंवा जाळणे टाळणे आवश्यक आहे.” त्या सांगतात की रोजच्या छोट्या सवयींमुळे संपूर्ण कचरा व्यवस्थापन प्रणाली सुधारू शकते.

गोव्यात देशात प्रति व्यक्ती कचरा निर्मितीचे प्रमाण सर्वाधिक आहे. दरवर्षी प्रति व्यक्ती सुमारे १२,००० ग्रॅम कचरा निर्माण होतो. गोव्यातील पहिल्या झिरो वेस्ट स्टोअर ‘झीरो पासरो’ चे मालक जोनाह फर्नांडिस यांच्या मते, पुढील दहा वर्षांत गोव्यात कचरा व्यवस्थापनापेक्षा कचरा कमी करण्यावर अधिक भर असेल.

ते म्हणतात, “आपण हळूहळू समजून घेत आहोत की केवळ कचरा व्यवस्थापन करून आपण जास्त वापराच्या समस्येतून बाहेर पडू शकत नाही. सध्या आपली प्रणाली अजूनही कचरा वर्गीकरण, संकलन आणि प्रक्रिया यांसारख्या मूलभूत गोष्टींशी झगडत आहे. पण दिशा स्पष्ट आहे. गोव्याने शून्य कचरा आणि शून्य लँडफिल राज्य होण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे आणि ती योग्य दिशा आहे.”

आर्किटेक्ट आणि शाश्वत जीवनशैली समर्थक तलुलाह डी’सिल्वा यांच्या मते, ‘शून्य कचऱ्याचा प्रवास हा वैयक्तिक आणि सामूहिक प्रयत्नांवर अवलंबून आहे. ओला कचरा कंपोस्ट करणे, प्लास्टिक पॅकेजिंग कमी वापरणे, कापडी पिशव्या वापरणे आणि स्थानिक विक्रेत्यांना प्रोत्साहन देणे यांसारख्या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.’

मडगाव येथील रविंद्र केळेकर ज्ञानमंदिरचे मुख्याध्यापक अनंत अग्नी यांनी मुलांमध्ये स्वच्छतेची सवय लहानपणापासून लावण्याचे महत्त्व सांगितले आणि महात्मा गांधींच्या विचारांचा उल्लेख केला. ते म्हणाले, “गांधीजींनी स्वच्छतेला अस्पृश्यता निर्मूलन आणि स्वावलंबनाशी जोडले होते. आज आपण स्वच्छतेची तत्त्वे हळूहळू विसरत आहोत. स्वच्छता हा प्रत्येकाचा अधिकार आहे, पण ती प्रत्येकाची जबाबदारीही आहे. ‘स्वच्छमेव जयते’ हा मंत्र आपण मनात ठेवला पाहिजे.”

या सर्व विचारांच्या संगमातून गोव्याचे ‘शून्य कचरा’ भवितव्य दिसते. आशा करू की लोक, व्यवस्था आणि धोरणे एकत्र येऊन कमी कचरा निर्माण होईल, वस्तूंचा अधिक पुनर्वापर होईल आणि शाश्वत जीवनशैली दैनंदिन जीवनाचा भाग बनेल.