गेल्या काही महिन्यांत मी गोव्याचे समुद्रकिनारे, जंगलातील पायवाटा, पिकनिक स्पॉट्स आणि रस्त्यावरील दृश्यस्थळे येथे अनेक स्वच्छता मोहिमा राबवल्या आहेत. स्वयंसेवकांसोबत आम्ही स्नॅक्सचे रॅपर्स, प्लास्टिकच्या बाटल्या, काचेच्या बाटल्या आणि विविध पॅकेजिंग कचरा गोळा केला आहे.
कधी कधी एका मोहिमेत ४० पेक्षा जास्त स्वयंसेवक मिळून २०० ते ३०० किलोपर्यंत कचरा गोळा करतात. ठिकाणानुसार आकडे बदलतात, पण एक गोष्ट कायम दिसते - या कचऱ्याचा मोठा भाग हा पॅकेजिंग कचरा असतो.
विशेष म्हणजे, सर्व ठिकाणी जवळपास सारखाच कचरा दिसतो. लोकप्रिय समुद्रकिनारा असो, शांत जंगलातील पायवाट असो, रस्त्यावरील दृश्यस्थळ असो किंवा पिकनिक स्पॉट - सर्वत्र एकाच प्रकारचा कचरा विखुरलेला दिसतो.
यावरून एक महत्त्वाची गोष्ट समजते की ही समस्या फक्त कचरा व्यवस्थापनाची नाही, तर कचरा तयार झाल्यानंतर लोक त्याच्याशी कसे वागतात, याच्याशीही संबंधित आहे.
ज्या ठिकाणी कचरा साचतो, तिथे अनेकदा कचरापेट्याच नसतात. समुद्रकिनारे, दृश्यस्थळे आणि रस्त्याच्या कडेचे जागे येथे कचरा टाकण्यासाठी मूलभूत सुविधा नसतात. लोक खाणे-पिणे झाल्यावर पॅकेजिंग तिथेच टाकून जातात.
कारण या कचऱ्याला काहीच मूल्य नसते, म्हणून तो सहज फेकून दिला जातो. आम्हाला अनेकदा फुटलेल्या काचेच्या बाटल्याही आढळतात. अनेक ठिकाणी बाटल्या फोडून टाकलेल्या असतात आणि त्यांचे धारदार तुकडे समुद्रकिनाऱ्यावर, खडकांवर आणि पायवाटांवर पडलेले असतात. हे तुकडे अनवाणी चालणाऱ्या लोकांसाठी, मुलांसाठी, प्राण्यांसाठी आणि स्वच्छता मोहिमेत सहभागी स्वयंसेवकांसाठीही धोकादायक असतात.
स्वच्छता मोहिमा नक्कीच महत्त्वाच्या आहेत. त्या नैसर्गिक ठिकाणांवरील कचरा हटवतात, लोकांना एकत्र आणतात आणि कचरा व्यवस्थापनाबद्दल जागरूकता वाढवतात.
पण त्या एक गोष्टही दाखवतात - ही समस्या सतत पुन्हा पुन्हा निर्माण होते. अनेक वेळा साफसफाई केल्यानंतरही त्याच ठिकाणी पुन्हा तोच कचरा दिसतो.
यावरून स्पष्ट होते की स्वच्छता मोहिमा गरजेच्या असल्या तरी त्या पूर्ण उपाय नाहीत. कचरा निर्माण होताच तो योग्य पद्धतीने हाताळणे आणि तो कचऱ्यात रूपांतरित होऊ न देणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
यासाठी दैनंदिन सवयी बदलणे गरजेचे आहे. जर थोडासा जरी कचरा लोकांनी परत नेला, एकत्र गोळा केला किंवा योग्य पद्धतीने टाकला, तरी गोव्याचे समुद्रकिनारे आणि नैसर्गिक ठिकाणे लगेच स्वच्छ दिसू लागतील.
राज्यभरातील स्वयंसेवकांसोबत काम करताना एक गोष्ट स्पष्ट झाली आहे-व्यवस्था मदत करते, पण अंतिम परिणाम वर्तनावर अवलंबून असतो. पॅकेजिंग कचरा तयार झाल्यानंतर आपण त्याची हाताळणी कशी करतो, हे बदलणे गरजेचे आहे. तोपर्यंत स्वच्छता मोहिमा सुरूच राहतील आणि गोव्याची सुंदर ठिकाणे या समस्येचा भार सहन करत राहतील.
(डॉ. आशिष नार्वेकर हे ‘लव्ह लिटर ब्युटी’ या स्वच्छता उपक्रमाचे संस्थापक आहेत.)
दैनिक गोमंतकचे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read Goa news in Marathi and Goa local news on Tourism, Business, Politics, Entertainment, Sports and Goa latest news in Marathi on Dainik Gomantak. Get Goa news live updates on the Dainik Gomantak Mobile app for Android and IOS.