समर्थ रामदासस्वामी आपल्या एका अभंगात म्हणतात :

सोरटीचा देव माणदेशी आला ।

भक्तीसी पावला सावकाश ॥

सावकाश जाती देवाचे यात्रेसी ।

होति पुण्यराशी भक्तिभावें ॥

भक्तिभावे देवा संतुष्ट करावें ।

संसारी तरावें दास म्हणे ॥

(संदर्भ : देव १९०८ : श्रीरामदासांची कविता, खंड १, ३०६) या अभंगात श्रीशंभूमहादेव शिखरशिंगणापूरचा संदर्भ आहे. शिंगणापूर हे महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील एक लहान शहर आहे; शंभूमहादेव मंदिर शिखरावर आहे - म्हणून ’शिखर शिंगणापूर’, असे म्हणतात.

माणदेश हा बहुधा सातारा जिल्ह्यातील सध्याच्या माणा तालुक्याशी संबंधित असावा; पूर्वीच्या काळी याचा संदर्भ उत्तरेकडील नर्मदेपासून दक्षिणेकडील तुंगभद्रापर्यंत पसरलेल्या धनगर-गवळी यांच्या विशाल प्रदेशाचा समावेश केला जात असावा.

सोरटी हे मूलतः दहा प्रांतांपैकी एक (सर्वात दक्षिणेकडील) गुजरातमधील काठियावाड (सौराष्ट्र) द्वीपकल्प विभागले गेले होते, हे नाव या प्रदेशाच्या प्राचीन ग्रीक नावाचा मुस्लिम अपभ्रंश आहे. काठियावाड हे बहुधा ज्वालामुखीच्या उत्पत्तीचे बेट होते जे मुख्य भूमीपासून लिटल रणच्या खारट दलदलीने आणि नलच्या लांब सरोवर यामुळे विभागले गेले होते. हे वर्णन गुजरातच्या आधुनिक पोरबंदर आणि जुनागड जिल्ह्यांशी साधारणपणे जुळते.

रामदासस्वामींनी अभंगात ‘सोरटीचा देव माणदेशी आला’, असे म्हणण्यामागे लोकपरंपरेने चालत आलेली एक कथा आहे. देव सोमनाथाचे भक्त देवाची मूर्ती घेऊन बळिपाच्या आदेशानुसार सोरटीहून माणदेशात आले. वेरावळ येथे सोमनाथ मंदिर आजही उभे आहे, ज्याला एकेकाळी सोरटी म्हटले जात होते.

या मंदिराचे मूळ पुरातन काळापासून हरवले आहे. परंतु त्याच ठिकाणी दुसरे मंदिर वल्लभीच्या यादव राजांनी इ.स. ६४९च्या सुमारास बांधल्याचे इतिहासात नमूद आहे. मूळ मंदिर यादव राजा रेवताच्या काळातील असू शकते, जो कृष्णाचा पूर्वज मानला जातो.

रेवताची राजधानी काठीयाड द्वीपकल्पाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर गोमती नदीच्या मुखावरील प्राचीन यादव नगरी कुशस्थळी येथे होती. त्यामुळे संपूर्ण काठीयावाड हे दीर्घकाळ यादवांचे राज्य होते असे मानल्यास ते अवास्तव ठरणार नाही.

ही ओळख रामदासस्वामी यांनी अभंगात वर्णिलेल्या सोमनाथाच्या सोरटीतून माणदेशात स्थलांतरित होण्याच्या घटनेशी खूप प्रासंगिक आहे. ज्यांच्यासाठी सोमनाथाने स्थलांतर केले असे मानले जाते (शिखर शिंगणापुराचे श्रीशमभुमहादेव बनण्यासाठी) ते बळिपा हे शिवाजी महाराजांचे पूर्वज होते.

संगीतमकरंद या शहाजी राजे यांच्या चरित्रात सौराष्ट्र भूमीवर राज्य करणारा राजा आणि सोमनाथाचा भक्त म्हणून बळिपाचे वर्णन आहे. (संदर्भ : ढेरे, २००१ : शिखराशिंगापूराचा शंभूमहाराज, ७४)

कृष्णदास दामांनी त्यांच्या अदिपर्वात बळिपाची कथा पुढीलप्रमाणे सांगितली आहे : ’सोरटीच्या भूमीत राजा राहतो (गौळीबळिपुरावो). तो बारा मेंढपाळ प्रमुखांचा प्रमुख होता (मुख्य बारा गौळियंसी वरिष्ठ तो). तो सुरुवातीपासूनच शिवाचे परम भक्त होता. त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन शिव कैलासातून सोराटीत वास्तव्यास आले.

बळिपाने त्याच्यासाठी एक भव्य मंदिर बांधले’. सोमनाथ मंदिराची किंवा देवतेची दोन स्थलांतरे झाली आहेत. एक कैलास ते सौराष्ट्र (सोरटी) आणि दुसरे सौराष्ट्र ते माणदेश. पहिले स्थलांतर पौराणिक तर दुसरे ऐतिहासिक; काठियावाडचे यादव त्यांच्या देवाला घेऊन दख्खनला स्थलांतरित झाले या अर्थाने.

यादवांच्या ओळखीबद्दल आम्ही आधीच विस्तृतपणे चर्चा केली आहे आणि ते फक्त गंगा-सिंधू मैदानाच्या परिसरातील क्षत्रिय होते हे सिद्ध केले आहे. आम्ही क्षत्रियांच्या ग्रामीण गोपालक असण्यावरदेखील विस्तृत भाष्य केले आहे.

काठीयावाडाचे यादव (क्षत्रिय) त्यांचे देव घेऊन दख्खनमध्ये स्थलांतरित झाले, ही कल्पना आपल्या ‘काठीयावाडातील क्षत्रियांचा एक गट समुद्रमार्गे गोव्यात आला’ या पूर्वीच्या कल्पनेशी जुळते. जर आमची दोन्ही गृहीतके बरोबर असतील, तर दोन्ही स्थलांतरे एकाच घटनेमुळे घडली, असे मानणे अवास्तव ठरणार नाही.

ती घटना ख्रिस्तपूर्व १०,०००च्या आसपास हिमयुगाच्या शेवटी समुद्राच्या पातळीत झालेली वाढ असू शकते. पण, त्याचा कालखंड इतर ऐतिहासिक व भौगोलिक घटनांशी जुळत नाही, त्यामुळे नक्की कालखंड निश्‍चित करता येत नाही.

तथापि, तारखांचा विचार न करता, आपण असे गृहीत धरू शकतो की कधीतरी काठीयावाड्यातील पशुपालकांचे दोन गट दोन वेगवेगळ्या दिशांनी निघून गेले - एक समुद्रमार्गे कोकण, गोव्याच्या किनाऱ्यावर उतरला आणि दुसरा ओलांडून, नर्मदा ओलांडून, दख्खनमध्ये.

काठीयावाड ते दख्खन आणि परतीचा माल घेऊन जाणाऱ्या नेहमीच्या गुरांच्या ताफ्यांपेक्षा हे मोठ्या प्रमाणावर झालेले स्थलांतर आपण वेगळे करून पाहिले पाहिजे. पूर्वीचे स्थलांतर बहुधा नैसर्गिक आपत्तीमुळे झाले असावे, शक्यतो काठियावाडच्या किनाऱ्यालगत समुद्राच्या पातळीत वाढ झाल्यामुळे तिथे राहणे कठी झाले असावे.

पुरातत्वीय पुराव्यांवरून हे सिद्ध झाले आहे की काठियावाड किनारपट्टीचा बराचसा भाग वेगवेगळ्या वेळी पाण्याखाली गेला होता. परिणामी तिथली समृद्ध सागरी बंदरे नष्ट झाली होती. व्यवसायावर पाणी फिरल्याने गंभीर आर्थिक संकट ओढवले व त्या लोकांनी नवीन व्यवसायानिमित्त अन्यत्र स्थलांतर केले.

गुराढोरांचा व्यापार करताना मिळालेले भौगोलिक ज्ञान त्यांना स्थलांतराचा मार्ग ठरवण्यासाठी उपयुक्त ठरले असावे, असे मानणे रास्त आहे. गुरांच्या ताफ्याव्यतिरिक्त, कोकण आणि काठियावाड यांच्यात समुद्रातून होणारा व्यापार अस्तित्वात असू शकतो. अर्थात कोकणात आलेला हा गट भरूच आणि सोपारामार्गे समुद्रकिनाऱ्यावर फिरला असण्याची शक्यताही नाकारता येत नाही.

स्थलांतरित झालेल्या या दोन गटांमध्ये लक्षणीय फरक आहे. जो कोकण व गोव्यात आलेला गट बराच काळ स्थानिक आदिवासींपासून अलिप्त राहिला, त्यांच्यात मिसळला नाही. हे बहुतांशी आपले वर्चस्व टिकवून ठेवण्यासाठी त्यांनी केले असावे.

आपण आधी पाहिल्याप्रमाणे, ते मोठ्या भूभागावर, अनेकदा संपूर्ण गावावर त्यांचा ताबा होता किंवा ते गावचे प्रमुख, अधिपती राहिले आहेत. दुर्दैवाने कोकणात, गोव्यात त्यांच्या स्थलांतराचे दस्तऐवजीकरण करणाऱ्या कोणत्याही ऐतिहासिक नोंदी नाहीत, अगदी लोकपरंपराही नाहीत. त्यांना ब्राह्मणांतील त्यांचा पहिला शक्तिशाली शत्रू काही सहस्राब्दीनंतरच भेटला असावा, असे दिसते.

दख्खनमध्ये स्थलांतरित, स्थायिक झालेल्यांची परिस्थिती खूप वेगळी असल्याचे दिसते. ते स्वतः वडूकरांमध्ये मिसळले. रोटीबेटी व्यवहार केला व दख्खनमध्ये क्षत्रियांचा एक नवीन समुदाय तयार केला. कालांतराने तेही कोकण व गोव्याच्या किनारी भागांत पसरले.

परंतु, दख्खनमधील राजांचे याबाबतीतले योगदान हे कदाचित सर्वांत उल्लेखनीय ऐतिहासिक सत्य आहे. परंतु, डेरेटने नमूद केल्याप्रमाणे, येथेही या क्षत्रियांनी आपले वर्चस्व कायम ठेवलेले दिसते. राजे क्षत्रिय-वडुकर वंशाचे असताना, त्यांचे सैन्य (माळेपार) शुद्ध वडूकर होते. (संदर्भ : डेरेट, १९५७ : द होयसाळ्स, १५)