Goa Lake Ecosystem: ज्याला आपण 'विकास' समजलो, तोच ठरला तलावांचा काळ! काँक्रीटच्या भिंतींमुळे गोव्याचे जलस्रोत कसे बनले 'स्मशान'?

क्लोई मारिया फुर्तादो

माझ्या लहानपणी दक्षिण गोव्यातील तलावांना दिलेल्या भेटी मला आठवतात. या तलावांमध्ये फिकट वाळू, लाटांसारख्या सावल्या आणि थव्याने वेगाने जाणारे छोटे मासे होते. मी महाविद्यालयात पोहोचेपर्यंत, यापैकी बहुतांश ठिकाणी काँक्रीटच्या संरक्षक भिंती उभ्या राहिल्या होत्या. पाच वर्षांच्या आत, मासे जवळजवळ नाहीसे झाले. पाणी हिरवे झाले, मग राखाडी. या दोन गोष्टींचा संबंध कोणीही जोडला नाही. तेव्हापासून मी अनेक वर्षे या विचारात घालवली आहेत की असे का झाले.

अभ्यासानुसार, पाण्यातील काँक्रीटची भिंत निष्क्रिय नसते. पोर्टलँड सिमेंटमधून अल्कधर्मीय संयुगे बाहेर पडतात, ज्यामुळे गोड्या पाण्याचा pH वाढतो, कधीकधी तो ११ पर्यंत पोहोचतो, तर बहुतेक जलचरांना आवश्यक असलेला pH हा तटस्थ ७ असतो. pH ८ वर, कोणत्याही जलस्रोतामध्ये आधीपासूनच असलेला अमोनिया माशांसाठी दहापट अधिक विषारी बनतो. त्यांच्या कल्ल्यांमधून अतिरिक्त श्लेष्मा तयार होतो आणि आपल्याला स्वच्छ दिसणाऱ्या पाण्यातही त्यांचा गुदमरून मृत्यू होतो.

चिरेसुध्दा (लॅटेराइट) याला अपवाद नाही. शतकानुशतके गोव्याने घरे बांधण्यासाठी वापरलेला तोच लोहयुक्त लाल दगड, जेव्हा एखाद्या जलाशयाच्या अस्तराखाली येतो, तेव्हा एक मंद विष बनतो. तो पाण्यात लोह आणि ॲल्युमिनियम सोडतो, ज्यामुळे पाण्याचा गढूळपणा वाढतो. हा गढूळपणा पाण्यातील वनस्पतींची प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रिया थांबवतो, ज्या वनस्पती इतर सर्व जीवांना श्वास घेण्यास मदत करतात.

पण हे नुकसान केवळ रासायनिक प्रक्रियेपुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक मातीचा काठ हा एका पडद्यासारखा असतो, जो भूजल नदीत झिरपण्यास मदत करतो, ज्यामुळे पाण्याचे तापमान थंड राहते आणि ऑक्सिजनची पातळी स्थिर राहते. काँक्रीटची भिंत मात्र हा संपर्क पूर्णपणे तोडून टाकते. एकेकाळी मातीतून हळूहळू झिरपणारे पावसाचे पाणी आता थेट कठीण पृष्ठभागावरून वेगाने पाण्यात शिरते आणि गाळ, तेल व इतर वाहून आलेले पाणी मोठ्या प्रमाणात वाहून आणते, ज्यामुळे माशांच्या प्रजननावर परिणाम होतो.

बंदिस्त भिंती मातीतून होणाऱ्या पोषक तत्त्वांच्या नैसर्गिक गाळणाला अडथळा आणतात, त्यामुळे नायट्रोजन आणि फॉस्फरस पाण्यात मुक्तपणे जमा होतात. सर्वात सामान्यपणे दिसणाऱ्या वनस्पती म्हणजे शैवाल, जलकुंभ, पाणवनस्पती आणि साल्विनिया या सर्व नेमक्या याच परिस्थितीसाठी तयार झालेल्या आहेत - उबदार, संथ, पोषक तत्त्वांनीच परिपूर्ण पाणी. ती पंधरा दिवसांत आपला पृष्ठभाग दुप्पट करू शकते. एकदा का ती पसरली की, खाली असलेल्या स्थानिक वनस्पतींपर्यंत पोहोचणारा थोडासा सूर्यप्रकाशही ती अडवते, ज्यामुळे त्या वनस्पती मरतात, कुजतात आणि अधिक पोषक तत्त्वे पुन्हा पाण्यात सोडतात.

गेली तीस वर्षे आपण याला ‘विकास’ आणि ‘पूर संरक्षण’ म्हणत आलो आहोत. ग्रामीण योजनांखाली गावातील जलाशयांना अस्तर घालणे, पर्यावरणीय मूल्यांकनाशिवाय नदीकाठांना मजबुती देणे आणि अधिक स्वच्छ व कायमस्वरूपी वाटल्यामुळे टाक्यांवर काँक्रीट टाकणे. ते कायमस्वरूपी होते, हे खरं. पण कायमस्वरूपी जीवनापासून वंचित.

पारंपरिक पद्धतींइतकेच प्रभावीपणे, तुलनेने कमी खर्चात, स्थानिक वनस्पती, वाळाचे गवत आणि नारळाच्या काथ्याच्या चटया वापरून काठ स्थिर करणे आणि त्यांना जिवंत ठेवणे यावर केलेल्या सखोल संशोधनातून याचे उत्तर गुंतागुंतीचे होत नाही. कमतरता तंत्रज्ञानाची नाही, तर एका जिवंत जलाशयाला नियंत्रित करण्यासारखी समस्या मानणे थांबवण्याच्या इच्छाशक्तीची आहे.

मी त्यांच्या जवळून जाताना दक्षिण गोव्यातील तलाव आजही तिथेच आहेत. एका विशिष्ट ठिकाणी, मी ती भिंत ढासळताना पाहिली आणि एका कोपऱ्यात, जिथे ती तुटलेली आणि उघडी होती, तिथे परत आलेली वेलींची एक पातळ किनार होती. त्या कोपऱ्यात तीन छोटे मासे दिसत होते. फक्त तीन. पण ते तिथे होते.