History: अरबी घोडे, पर्शियन व्यापारी अन् समुद्रमार्गे होणारा व्यापार; बहामनी साम्राज्याच्या काळात दाभोळ कसे बनले होते कोकणचे शक्तिशाली बंदर?

सर्वेश बोरकर

बिदरमधील बहामनीमधील रक्तरंजित सत्तासंघर्षाचा परिणाम म्हणून १४८१ मध्ये महमूद गव्हाणचा त्याच्याच साथीदारांनी शिरच्छेद केला, याचा फायदा घेत विजयनगरच्या विरुपाक्षरायाने आपल्या शेवटच्या वर्षांत गोव्यामार्गे कोकण मुक्त करण्याचा प्रयत्न केला.

दाभोळ हे नाव आज एका विद्युत संयंत्र कारखान्याशी जोडले गेले आहे, बहुतेक लोकांना आता इतिहासात त्याचे स्थान काय आहे याचा विसर पडलाय. १४ ते १६ शतकादरम्यान दाभोळ हे दक्षिण कोकणातील सर्वात महत्त्वाचे बंदर होते. बहामनी शासकांच्या नियंत्रणाखाली, याला मुस्तफाबाद असे म्हणत आणि येथून जहाजे पर्शियन आखात आणि अनेक समुद्रातील बंदरांवर जात. ख्वाजा महमद गव्हाण, तुर्क व्यापारी आणि इराकमधील प्रसिद्ध इस्लामिक विद्वान १४५३ मध्ये बिदर मध्ये आला. त्यांची इस्लामिक विद्वत्ता आणि शरियतचे ज्ञान भारतातील मुस्लिमांमध्ये अतुलनीय होते आणि लवकरच दख्खनमध्ये बहामनी साम्राज्याचे पंतप्रधान म्हणून त्यांची नियुक्ती करण्यात आली.

पर्शिया (आता इराण) मधून आलेल्या महमूद गव्हाणने आपल्यासोबत कापड, इथिओपियन गुलाम, दागिने आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अरबी घोडे आणले. दख्खनच्या राज्यांनी त्यांच्या सैन्याचा मुख्य घटक म्हणून शक्तिशाली अरबी घोडा आयात केला. तुघलकांविरुद्ध बहामनींनी बंड केल्यानंतर उत्तर भारतातील येण्या-जाण्याचा मार्ग त्यांच्यासाठी बंद करण्यात आला, ज्यामुळे ते सागरी मार्गावर अवलंबून होते.

गव्हाणच्या उदयाचे श्रेय त्याची प्रशासकीय क्षमता तसेच पर्शियन भाषिक जगामध्ये त्याच्या संपर्काचे त्याने विणलेल्या जाळ्यामुळे दिले जाऊ शकते. त्याच्या पत्रव्यवहारात तुर्की, इराक आणि इजिप्तच्या सम्राटांना लिहिलेली पत्रे समाविष्ट होती. बिदर येथे स्थायिक होण्यासाठी विद्वानांना आमंत्रित केले गेले आणि ते ठिकाण हळूहळू विद्येचे केंद्र बनले. बिदर येथे त्यांच्या आश्रयाखाली बांधलेला भव्य मदरसा हे या पैलूचे वैशिष्ट्य होते. मदरसा ग्रंथालयात ३००० हून अधिक पुस्तके होती. बिदर आणि मध्यपूर्वेतील देशांमधील नियमित व्यावसायिक संबंध आयोजित केले गेले.

मध्यंतरी तुर्कस्तान मध्ये ऑट्टोमन सुलतान महमद दुसरा सत्तेवर आला आणि त्याने त्याचा भाऊ युसूफ आदिल खान याला मारण्याचा प्रयत्न केला जो सिंहासनासाठी लढत होता. मात्र, युसूफ जहाजातून निसटला आणि बिदरला पोहोचला, तिथे महमद गवानने त्याला सहाय्यक म्हणून उचलले. १४६९ मध्ये, महमूद गव्हाण बहामनी सैन्यासह, स्वतःच्या अंतर्गत कलहामुळे तीन तुकड्यांत विभागले ज्यामुळे तुर्क, युसूफ आदिल खान आणि कुश खादाम यांनी कोकणात एक भयानक जिहाद सुरू केला.

बहामनीने संपूर्ण भूमीवर जाळपोळ करून मारल्याने मराठा योद्धा अप्पाजी यांनी बहामनी सैन्याला विशाळगडाच्या अवघड प्रदेशाकडे खेचून पावसाळा येईपर्यंत तेथेच रोखण्याचा निर्णय घेतला. तुर्क पावसाळी परिस्थितीत लढवय्ये नसल्याने, त्यांचे घोडे आर्द्रतेने त्रस्त होते, ते माघारले आणि मराठा सैन्याने त्यांना तलवारीने कापून काढले.

तथापि, महमूद गव्हाण एक दृढ प्रचारक असल्याने त्याला युद्धात मदत करण्यासाठी दोन देशद्रोही मराठा बंधू करणसिंग आणि भीमसिंग यांची मदत मिळाली. तुर्क पुन्हा पुढे सरसावले आणि आप्पाजींनी सुसज्ज विशाळगडापासून बचावाची तीच युक्ती वापरून त्यांना रोखण्याचा निर्णय घेतला. तथापि, करणसिंग आणि भीमसिंग हे घोरपडी पाळणारे होते जे ते किल्ले चढण्यासाठी वापरत.

त्यानुसार करण आणि भीम यांनी वाई प्रांताच्या बदल्यात किल्ला घेण्यास बहामनींना मदत करण्याचे ठरविले. करण आणि भीम यांनी अनेक घोरपडी, सरडे पाठवले आणि त्यांना दोरीने बांधून किल्ला ज्या खाडीवर आहे, ते मापन केले. या दोरांच्या साहाय्याने ते किल्ल्यावर चढले आणि आणखी माणसे त्यांच्यामागे येण्यासाठी दोरीच्या शिडी उतरवल्या.

मग त्यांनी मुख्य किल्ल्याचा दरवाजा उघडला. यात करणसिंगला रक्षकांनी ठार मारले, परंतु बहामनी सैन्याने आत प्रवेश करून अप्पाजी व त्यांच्या माणसांची हत्या केली. विशाळगड पडल्यानंतर महमूदने संगमेश्वर येथे चालुक्य सैन्यावर हल्ला केला. चालुक्यांचा बहामनी सैन्याने नायनाट केला आणि त्यांचे संपूर्ण राज्य पूर्णपणे लुटले गेले.

विजयनगरचा विरूपाक्षराया त्याच्या अधोगतीच्या टप्प्यात होता व बहामनीशी लढण्यासाठी पुरेसे सामर्थ्य गोळा करण्यात अयशस्वी ठरला. देशद्रोही कारवायांसाठी, हिंदू भीमसिंगला गव्हाणच्या आदेशानुसार सुलतानने राजा घोरपडे बहादूर (दख्खनी शब्द) ही पदवी बहाल केली. त्यामुळे राजा भीमसिंग घोरपडे बहादूर बनले.

बेळगावचा किल्ला १४७२ मध्ये गव्हाण आणि आदिल खान यांच्या हल्ल्यात आला, ज्याच्या पाठोपाठ झालेल्या लढाईत अप्पाजीचा भाऊ मराठा प्रमुख कनोजी यांनी जोरदार प्रतिकार केला परंतु बहामनी सैन्याला रोखण्याच्या प्रयत्नात त्यांचा नाश झाला.

नंतरच्या काही वर्षांत, बिदरमधील बहामनीमधील रक्तरंजित सत्तासंघर्षाचा परिणाम म्हणून १४८१ मध्ये महमूद गव्हाणचा त्याच्याच साथीदारांनी शिरच्छेद केला, याचा फायदा घेत विजयनगरच्या विरुपाक्षरायाने आपल्या शेवटच्या वर्षांत गोव्यामार्गे कोकण मुक्त करण्याचा प्रयत्न केला, पण बेळगाव येथे तुर्क, युसूफ आदिल खान यांच्या नेतृत्वाखाली बहामनी सैन्य पटकन पुन्हा एकत्र आले आणि १४८२ च्या उत्तरार्धात गोव्यावर आक्रमण करण्यास निघाले. त्याला देशद्रोही भीमसिंग सामील झाले, जो किफायतशीर लुटीच्या शोधात होता.

सुरुवातीला विजयनगरच्या सैन्याचा वरचष्मा दिसत होता. पण आदिल खानने विजयनगरच्या सैन्यातील प्रमुख नेत्यांचा नाश करण्यासाठी विश्वासघातकी घोरपडे यांना पाठवले. त्यामुळे मराठे बुचकळ्यात पडले आणि आदिलखानाने त्यांना कापून काढले. युसूफ आदिल खानने कुश खादाम याला गोव्याचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले आणि नंतर तो विजापूरचा स्वतंत्र सुलतान बनला.