छत्रपती शिवाजी महाराजांचा १६७४मध्ये रायगडावर राज्याभिषेक झाला. त्यानंतर शिवरायांनी स्वराज्याची सीमा वाढवण्यासाठी दक्षिण भारतावर स्वारी केली. थेट तामिळनाडूतील तंजावरपर्यंत धडक मारून भगवा झेंडा दक्षिणेत फडकावला. या दक्षिण दिग्विजयाची सुरुवात म्हणून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७७मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेबाविरुद्ध संयुक्त लढाईसाठी कुतुबशाही शासक अबुल हसन तनाशहा यांच्याशी लष्करी युती स्थापन करण्यासाठी थेट गोवळकोंड्याला भेट दिली.
स्वभावाने खूप भित्रा म्हणून ओळखला जाणारा कुतुबशाही शासक अबुल हसन महाराजांना भेटण्यास कचरला. परंतु रघुनाथ पंत आणि त्यांच्या मंत्र्यांनी दिलेल्या आश्वासनामुळे त्यांनी स्वतःला महाराजांना भेटण्यासाठी राजी केले.
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि कुतुबशाही शासक अबुल हसन यांच्यातील भव्य बैठक दोन्ही पक्षांसाठी फलदायी ठरली आणि दक्षिणेकडील प्रांतांबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी महाराज एक महिना गोवळकोंड्याला राहिले. विजापूरचे प्रदेश ताब्यात घेण्यास उत्सुक असलेल्या महाराजांनी मार्च १६७७च्या अखेरीस गोवळकोंड्यातील भाग्यनगर सोडले आणि दक्षिणेकडे निघाले जिथे त्यांचे सैन्य त्यांची वाट पाहत होते. वाटेत पवित्र तीर्थस्थळांना भेट देत ते पुढे निघाले. त्यांनी संगमेश्वर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कृष्णा आणि तुंगभद्रा नद्यांच्या संगमाला भेट दिली आणि आवश्यक विधी आणि दानधर्म केला.
महाराज आपल्या घोडदळ आणि मावळ्यांच्या एका तुकडीसह नंद्याल, कडप्पा, तिरुपती आणि श्रीकालहस्तीमार्गे प्रवास करत पुढे सरकले आणि मद्रासच्या सीमेवर पोहोचले. त्यांनी विजापूरच्या मालकीच्या जिंजी किल्ल्याचा ताबा घेण्यासाठी पाच हजार सैन्य पाठवले. रौफ खान आणि नासिर मुहम्मद खान यांनी या किल्ल्याचे उत्तम रक्षण केले.
परंतु दोघांनी पन्नास हजार रुपये वार्षिक उत्पन्न असलेल्या जहागिरीसाठी महाराजांना किल्ला देण्याचे मान्य केले. महाराज त्यांच्या नवीनतम किल्ल्याची पाहणी करण्यासाठी जिंजीला गेले. त्यांनी येथील जुनी तटबंदी पाडली आणि कायमस्वरूपी संरक्षणासाठी संपूर्ण किल्ला पुन्हा बांधला. त्यांनी किल्ल्याचा सुबेदार म्हणून रायाजी नलगे आणि संपूर्ण प्रदेशाच्या महसूल व्यवहारांची काळजी घेण्यासाठी विठ्ठल पिलदेव अत्रे यांची नियुक्ती केली.
पूर्व किनारपट्टीच्या प्रदेशावर आदिलशाहीचे नियंत्रण कमकुवत होते आणि विजापुरी सेनापतीने शरणागती पत्करली हे दुर्लक्षित राहिले नाही. जिंजी किल्ला कोसळल्याचे ऐकून शेरखान लोधीने महाराजांच्या मोर्चाला विरोध करण्याचा निर्णय घेतला आणि पॉंडिचेरीच्या फ्रेंचांचा पाठिंबा मिळवला. २३ मे १६७७ रोजी महाराजांनी वेल्लोरला जाऊन या मजबूत अभेद्य किल्ल्याला वेढा घातला. किल्ला चांगल्या तटबंदीचा होता आणि त्यात एक खंदक होता जो मोठ्या मगरींना पाण्यात मुक्तपणे फिरता येईल इतका रुंद होता.
तटबंदी इतकी रुंद होती की कोणत्याही अडचणीशिवाय हालचाल करणे शक्य व्हावे. महाराजांनी शेजारील दोन टेकड्या जिंकल्या ज्यावरून त्यांनी मुख्य तटबंदीवर तोफांचा मारा केला. काही काळ तोफांचा मारा चालू राहिला. अखेर एका वर्षानंतर २२ जुलै १६७८ रोजी रघुनाथ पंत आणि हंबीरराव मोहिते यांनी वेल्लोर किल्ला जिंकला.
दरम्यान, महाराज त्रिनोमाली येथे पाच हजारांहून अधिक सैन्य जमवलेल्या शेरखान लोधीशी लढण्यासाठी दक्षिणेकडे निघाले. वारंवार झालेल्या चकमकींनंतर, शेरखानने शरणागती पत्करली आणि हत्ती, घोडे आणि अमाप संपत्तीचा मोठा माल मराठ्यांच्या हाती लागला. ५ जुलै १६७७ रोजी त्याने स्वतः महाराजांचे स्वागत केले आणि त्यांना खर्च म्हणून वीस हजार होन दिले.
तुंगभद्रा ते कावेरीपर्यंतचा संपूर्ण किनारपट्टीचा भाग महाराजांच्या ताब्यात होता. त्यांनी संरक्षण आणि प्रशासनाची एक व्यवस्था स्थापन केली. महाराष्ट्रातील मोठ्या संख्येने लोक या पट्ट्यात महसूल आणि लष्करी सेवेसाठी नियुक्त केले जात होते. शिवाजी राजांनी दक्षिणेतील मराठा वर्चस्वाची पुढील फळी तयार करण्यासाठी या किल्ल्याच्या नैसर्गिक संरक्षणाचा वापर केला होता. त्यांच्या दूरदर्शी विचारसरणीसाठी ओळखले जाणारे छत्रपती शिवाजी राजे यांनी येथील जुनी तटबंदी पाडली आणि कायमस्वरूपी संरक्षणासाठी संपूर्ण तटबंदी पुन्हा बांधली.
त्यांनी महसूल आणि लेखा प्रणालीची अत्यंत सलग पद्धतदेखील सुरू केली. परिणामी महाराजांनी जिंजीला त्यांच्या कर्नाटक प्रदेशाचे प्रमुख सत्तास्थान बनवले आणि नागरी आणि लष्करी अधिकाऱ्यांसाठी अधिकृत आणि निवासी इमारती बांधल्या. विजापुरातील बदलत्या राजकारणाबरोबरच दक्षिणेत नायक व पाळेगार यांच्यातील राजकारणही क्षणोक्षणी बदलत होते. मदुराईच्या नायकाने तंजावरच्या विजय राघवास ठार केले होते.
त्याच्या नातवाने विजापुरास मदतीस बोलावले. विजापुरकरांतर्फे व्यंकोजीराजे तंजावरच्या मदतीस गेले. त्यांनी स्वतः तंजावर ताब्यात घेऊन स्वतःला तेथील राजा घोषित केले. इकडे जिंजीचा सुभेदार नासिर मुहम्मदखान (वजीर खवासखानाचा भाऊ) हा दक्षिणच ताब्यात घेण्याची स्वप्ने पाहू लागला होता. त्याच कारणाने महाराजांनी व्यंकोजींना पत्र लिहून त्यांनी हिंदू नायकांना मदत करावी व नासिरखानकडून जिंजी घ्यावी असा सल्ला दिला. पण त्यांच्याकडून हे राजकारण तडीस गेले नाही.
अखेरीस या अस्थिरतेचा फायदा घेण्याचा विचार महाराजांच्या मनात आला असावा. हिंदवी स्वराज्याचा ध्वज दक्षिणेत फडकवावा आणि भविष्यात अटळपणे होणाऱ्या मोगली आक्रमणाप्रसंगी दक्षिणेत संरक्षक जागा व उत्पन्न देणारा भाग स्वराज्यात असावा, असे महाराजांना वाटणे स्वाभाविक होते. संघटित बळाच्या जोरावर दक्षिण पंथीयांची एकजूट साधून भारताच्या अवघ्या दक्षिणेतून मोगल निपटून काढावा, या हेतूने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दक्षिणेची मोहीम हाती घेतली.
सर्वेश बोरकर
दैनिक गोमंतकचे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read Goa news in Marathi and Goa local news on Tourism, Business, Politics, Entertainment, Sports and Goa latest news in Marathi on Dainik Gomantak. Get Goa news live updates on the Dainik Gomantak Mobile app for Android and IOS.
