पाऊणशे वयमान हे काही जाण्याचे नव्हे. काही प्रतिभावंतांबाबतीत तर वय हा निव्वळ एक आकडा असतो. ही कलावंत मंडळी अमर आहेत, हे रसिकमनाने गृहितच धरलेले असते. गेल्या चार वर्षांत अनेक प्रतिभावंत आपल्याला सोडून गेले. लता मंगेशकर, आशा भोसले, विजया मेहता, प्रभा अत्रे, अगदी कालपरवा शकुंतला नगरकर, कितीतरी. तथापि, नभांगणी पोचलेल्या या प्रतिभावंतांमध्ये नाना पाटेकरांचाही समावेश करावा लागणार, ही भावनाच वेदनादायी आहे. यासाठी कुणाचीच मानसिक तयारी नव्हती. तशी ती नसतेच.

सुमारे आठव्या शतकात जैन आचार्य उद्योतन सूरी यांनी लिहिलेल्या ‘कुवलय माला’ या प्राचीन प्राकृत ग्रंथात मराठी माणसाचे वर्णन ‘दढ मडह सामलंगे अहिमाणे कलहसीले’ असे केले आहे. म्हणजेच दृढ मध्यम बांध्याचा सावळा स्वाभिमानी आणि कलहशील माणूस याने ‘तत्थ मरहट्टे…’ गेली दोनेक हजार वर्षं मराठी माणसाची हीच प्रतिमा राहिली आहे. नाना पाटेकर अगदी अस्सेच, याच मराठी मुशीतून घडलेला माणूस होते, आणि त्यांनी देशपातळीवर आपला हा मराठी बाणा सहजतेने मिरवला. हिंदी चित्रपटसृष्टीत मराठी कलावंतांचे नाव पहिल्यापासूनच आदराने घेतले जाते, कारण व्ही.

शांतारामबापूंपासून श्रीराम लागू, अमोल पालेकरांसारख्या अनेक प्रतिभावंत मराठी कलाकारांनी आपले नाणे इथे खणखणीत वाजवले. या नामावळीत नाना पाटेकरांचे नाव अग्रभागी घ्यावे लागेल. आज देशाचा असा कोपरा नाही, जिथे नाना पाटेकरांची नक्कल करणारा मिमिक्रीवाला आढळत नाही. बंगाली किंवा दक्षिणी चित्रसृष्टीतही नाना पाटेकर हे नाव आदराने घेतले जाते. इतकी सर्वस्तरीय रसिकमान्यता मिळालेले कलावंत विरळा असतात. नाना पाटेकर हे महाराष्ट्राचे भूषण होते. शिवाय ते फक्त कलावंत नव्हते, समाजाचे आपणही काही देणे लागतो, या भावनेने शेतकरी-श्रमिकांच्या जीवनातही समरसून गेलेला हा कलाकार होता.

फिल्मी दुनियेचे वारे अंगाखांद्यावर खेळवतानाच नाना पाटेकरांनी आपला पाटेकरी बाणा कधी सोडला नाही, आणि ग्लॅमरच्या चमकील्या जगताला जास्त भावही दिला नाही. साधा लिननचा पायजमा, सुती सदरा, गळ्यात तितकाच साधा पंचा, आणि पायात अस्सल मऱ्हाटी पायताण, अशा वेशात नाना पाटेकर अतिशय सहज वावरत असत. किंबहुना, तेच त्यांचे एक स्टाइल स्टेटमेंट होते. या अभिनेत्याला साहित्य कळत होते, आणि शेकडो कविता तोंडपाठ होत्या. जे जे कला महाविद्यालयात रीतसर शिकलेल्या या चित्रकाराला अभिजाताची कायम ओढ होती, पण त्याचे वागणे मात्र रगेल, ग्रामीणच राहिले.

आजूबाजूचे तारे-सितारे कोट्यानुकोटीचे इमले खरेदी करुन आलिशान गाड्यांमध्ये फिरताना दिसत होते, तेव्हा हा अवलिया कलाकार आपले ग्लॅमर बांधाच्या पल्याड ठेवून शेतकऱ्याच्या थेट वावरात शिरला होता. दुष्काळी भागात मौन हातांनी कास्तकारांना ‘नाम फौंडेशन’च्या माध्यमातून मदतीचा हात देत होता. कुठल्याशा नटीने केलेल्या भलत्यासलत्या आरोपांना उत्तरे देत न बसता आपले हात काळ्या मातीत घालून हिरवी स्वप्ने साकारू बघत होता. नाना पाटेकर ही एक मूर्तिमंत कविताच होते.-तीही अस्सल मराठी!

इस्पिकला इस्पिक म्हणावे, ‘अरे’ला ‘कारे’ करावे. राग आला तर चार गाळीव शिव्या हासडून मोकळे व्हावे. कुणाचे ओशाळे राहू नये, आणि अडल्यानडल्याला अर्ध्यात सोडू नये. जे काम नियतीने नेमून दिले आहे, ते प्रामाणिकपणाने करून त्यात आपला सहीशिक्का सोडावा, या बाण्याने जगलेला एक मनस्वी कलावंत म्हणजे नाना पाटेकर. त्यांच्या आकस्मिक निधनाच्या वृत्ताने कलाविश्वच नव्हे, तर अवघा देश सुन्न झाला आहे. एक दिलखुलास, रांगडा, तंदुरुस्त आणि सक्रिय मित्र ऐन कोंडाळ्यातून उठून अचानक नाहीसा व्हावा? ‘मरण कल्पनेशी थांबे तर्क जाणत्याचा’, हे बुद्धीला पटले, तरी मनाला नाही पटत. नाना पाटेकरांचे जाणे अनेकांना पोरके करुन गेले. रंगभूमीवरल्या नव्या पिढीतल्या धडपड्या मुलामुलींसाठी ते आधारस्तंभ होते. हिंदी चित्रसृष्टीत नाना पाटेकरांच्या आवाजाला परिसाचे मोल होते.

नव्याजुन्या लेखक-कवींसाठी नाना पाटेकर हा हक्काचा श्रोता होता. त्यांनी पाठ थोपटली की, जन्म सत्कारणी लागल्याची भावना ऊराशी घेऊन जगणारे कलावंतही कमी संख्येने नाहीत. अंगार ओकणारी त्यांची नजर, दाढीचे खुंट मिरवणारा तिरसट चेहरा आणि अन्यायाविरुद्ध कापरासारखे भक्कन पेटणाऱ्या नानांना कुणीही त्यांच्या मूळ विश्वनाथ पाटेकर या नावाने ओळखले नाही. ‘अहो नाना, जाहो नाना’ हे सुरू झाले आत्ता आत्ता! रंगभूमी, चित्रपटाची चमकती दुनिया असो वा सामाजिक क्षेत्र असो, मोठ्यात मोठ्या सुपर सिताऱ्यापासून आडगावच्या नडलेल्या शेतकऱ्यांपर्यंत सर्वांसाठी ते ‘आपला नाना’च होते. तडकफडक स्वभावाच्या या कलावंताने इतकी माणसे जोडली कशी, याचेच नवल वाटावे.

वेळप्रसंगी कुणाच्याही कानाखाली खेचण्यास मागेपुढे न पाहणारा हा माणूस ज्या आपुलकीने मिठी मारायचा, त्यात या लोकसंग्रहाचे गुह्य दडलेले आहे. त्याने उगारलेला हात जितका उग्रमनस्वी असे, तितकीच माया त्यांच्या गळाभेटीतही असे. किंबहुना त्यांनी घेतलेले उग्र रूप हे त्यांच्या मायाळूपणाचाच एक आकार होता, असे म्हणावे लागेल. नाना पाटेकरांची एण्ट्री जशी धूमकेतूसारखी अचानक झाली, तशीच झटपट एग्जिटही या कलंदर कलावंताने घेऊन टाकली. उणीपुरी पन्नास वर्षे नानांनी अभिनय क्षेत्रात घालवली. धडपडीच्या काळात पस्तीस रुपये रोजावर पोस्टरे रंगवणारा हा अभिनेता ‘पाहिजे जातीचे’ या विजय तेंडुलकरांच्या नाटकातला ‘बबन्या’ साकारत होता, तेव्हा कित्येकदा खिशात धड दिडकीही नसायची.

‘सिंहासन’मधल्या छोट्याशाच भूमिकेत त्यांनी आपली अचूक छाप पाडली होती. मुझफ्फर अलीच्या ‘गमन‘ मधली वासूची व्यक्तिरेखा ही नाना पाटेकरांच्या हिंदी चित्रसृष्टीचा उंबरठा ठरली. वास्तविक तो सुमार १९७८चा. अमिताभ बच्चन नावाचा ‘अँग्री यंग मॅन’ आकाराला येत होता. ऐंशीचे दशक मात्र नाना पाटेकरांच्या दाहक व्यक्तिरेखांनी गाजवले. ‘हमीदाबाईची कोठी’ मधला सत्तार, किंवा ‘अंकुश’मधला रवी केळकर, या भूमिका बेमिसाल ठरल्या. ‘क्रांतिवीर’, खामोशी, अग्निसाक्षी, प्रहार अशा डझनावारी चित्रपटांमध्ये नानांनी छाप उमटवली. ‘प्रहार’ हा तर ‘सबकुछ नानां’चा होता. त्यात त्यांनी साकारलेला मेजर प्रताप चौहान सामान्यांना भावलाच; पण फौजीभाईंमध्येही नावाजला गेला. व्यवस्थेवर चिडलेला सर्वसामान्य युवक नानांच्या जळजळीत तारुण्याशी नकळत जोडून घेऊ लागला होता. कारण दोघांचीही नाळ एकच होती.

यात फिल्मी काहीच नव्हते, उलट धगधगते वास्तवच अर्करूपात साकळले होते. ‘परिंदा’मधल्या अण्णाच्या भूमिकेनंतर मात्र फिल्मी ग्लॅमरचे तेजांकित वलय त्यांच्याभोवती दिसू लागले. ‘वेलकम’सारख्या तथाकथित विनोदी चित्रपटात किंवा ‘क्रांतिवीर’मध्ये नाना ‘कभी हंड्रेड वन, कभी हंड्रेड टू ’ यांसारख्या तिय्यम गाण्यांवर नाचताना दिसले की, तेव्हा मात्र सुजाण मराठी रसिकांच्या काळजात दुखत असे. कारण हा माणूस या थिल्लरपणापेक्षा खूपच मोठा आहे, ही सर्वमान्य बाब होती. अभिनयपेशा म्हणून त्यांनी असले काही रोल केले; पण त्याच जोडीला ‘थोडासा रुमानी हो जाय’मधला कविमनाचा बारिशकर किंवा ‘वजूद’ मधला प्रेमात पागल होणारा मल्हार अग्निहोत्री, अशाही अलवार भूमिका केल्या.

‘वजूद’मध्ये जावेद अख्तर यांनी लिहिलेली ‘कैसे बताऊं तुम्हें मेरे लिए कौन हो तुम’ ही नितांतसुंदर नज्म नानांच्या मुखातून ऐकताना जगजीत सिंगच्या गर्भरेशमी आवाजातल्या एखाद्या अजरामर गजलेची याद जागी व्हावी. नानांचा मुळात पिंड कवीचा. शेकडो कविता पाठ असणाऱ्या नानांनी स्वत: देखील काही काव्य लिहिले. शैलीदार लेखही लिहिले. ते उत्तम सुलेखनकार होते, आणि अभिजात गाण्याचा कानही त्यांना लाभला होता. नानांची स्वाक्षरीही खूप बोलकी होती. चार उभ्या रेघा, त्यावर ‘ना’ची एकच आडवी रेघ. एकाच अक्षरात ‘ना ना’, इतकेच. -एखाद्या म्युझिकल नोटसारखी दिसणारी गोड स्वाक्षरी! त्यात त्यांचे सारे व्यक्तिमत्व उतरले होते. वरलीया रंगा रगेल, रांगडा, उद्धट वाटणारा हा माणूस अंतरंगात कोकणातल्या फणसासारखा मधाळ होता.

हृदयातले अफाट प्रेम त्यांनी उत्कटतेने अन्योन्यांवरच उधळले, आणि झटकन निघूनही गेले. नाना पाटेकर नावाची ती उत्कटता मात्र सर्व मराठी माणसांच्या मनात वस्तीला कायमची आली आहे. ज्यांनी ज्यांनी शिरवाडकरांचा ‘नटसम्राट’ रंगभूमीवर साकारला ते हृदयविकाराच्या धक्क्याने गेले, असा एक भयचकित करणारा योगायोग नाना पाटेकरांनी नुकताच मध्यंतरी बोलून दाखवला होता. नानांनीही नटसम्राट साकारला, पण तो चित्रपटात. तरीही व्हायचे ते झालेच. ‘माणसांच्या मध्यरात्री हिंडणारा सूर्य मी, माझियासाठीच माझा पेटण्याचा सोहळा’ या कविवर्य सुरेश भटांच्या गजलेतल्या ओळीसारखे जीवन नाना पाटेकर जगले, आणि कुणालाही कुणकूणही लागू न देता ‘गुंतुनी गुंत्यात साऱ्या’ आपला पाय मोकळा करुन दिगंताकडे निघून गेले.