डॉ. नंदकुमार एम. कामत

जालियनवाला बाग हत्याकांडाची तारीख शाळकरी मुलांनाही माहीत आहे. पण त्याच्या तब्बल २९ वर्षे आधी मडगावच्या मध्यवर्ती भागात घडलेल्या भीषण हत्याकांडाचा दिवस, २१ सप्टेंबर, गोव्यात जवळजवळ शांततेत निघून जातो. त्या दिवशी प्राण गमावलेल्यांसाठी आजही योग्य असे स्मारक नाही. ही त्या दिवसाची सरळ, कालक्रमाने मांडलेली कहाणी असून तिच्या शेवटी एक ठाम मागणी आहे.

दरवर्षी १३ एप्रिल १९१९ च्या जालियनवाला बाग हत्याकांडाचे देशभर स्मरण केले जाते. अमृतसरमधील त्या बंदिस्त बागेत जनरल डायरच्या सैनिकांनी कोणतीही पूर्वसूचना न देता निःशस्त्र जमावावर गोळीबार केला होता. आज तेथे राष्ट्रीय स्मारक आहे, संग्रहालय आहे, अखंड ज्योत आहे आणि त्या हत्याकांडाची तारीख शाळकरी मुलांनाही माहीत आहे. पण जालियनवाला बाग घटनेच्या तब्बल २९ वर्षे आधी मडगावच्या मध्यवर्ती भागात घडलेल्या भीषण हत्याकांडाचा दिवस, २१ सप्टेंबर, गोव्यात जवळजवळ शांततेत निघून जातो. त्या दिवशी प्राण गमावलेल्यांसाठी आजही योग्य असे स्मारक नाही. ही त्या दिवसाची सरळ, कालक्रमाने मांडलेली कहाणी असून तिच्या शेवटी एक ठाम मागणी आहे.

सप्टेंबर १८९० पर्यंत सासष्टीतील जनतेचा निवडणूक व्यवस्थेवरील विश्वास डळमळीत झाला होता. मडगावच्या नगरपालिका निवडणुकांत फेरफार झाले, निवडणुका रद्द झाल्या आणि पुन्हा गैरप्रकार झाले. एका बाजूला किनारपट्टीवरील गावांत मोठा लोकाधार असलेला स्थानिक राजकीय पक्ष होता, तर दुसऱ्या बाजूला सासष्टीच्या नगरपालिकेवरील ताबा कोणत्याही स्थितीत गमवायचा नाही, असा निर्धार केलेले पोर्तुगीज प्रशासन होते. स्थानिक उमेदवार पुन्हा जिंकू नयेत म्हणून प्रशासनाने एक धूर्त डाव आखला. कोलवा, बाणावली, बेताळभाटी, सेरावली, नावेली अशा दूरवरच्या गावांतील मतदारांसाठी मडगाव शहरात एकच मतदान केंद्र ठेवण्यात आले. हजारो मतदारांना सामावून घेण्याची त्या जागेची क्षमताच नव्हती. प्रशासकीय सोयीच्या नावाखाली प्रत्यक्षात लोकांना मतदानापासून दूर ठेवण्याची ही योजना होती.

तरीही जनता आली. २१ सप्टेंबर १८९० च्या सकाळी सुमारे चार हजार स्त्री-पुरुष आपल्या गावांतून चालत मडगावात पोहोचले. त्यात सामान्य ग्रामस्थ, शेतकरी, मच्छीमार आणि सासष्टीच्या किनारपट्टीवरील गावांतील श्रद्धाळू नागरिक होते. पोर्तुगालच्या स्वतःच्या राज्यघटनेने दिलेला मतदानाचा अधिकार बजावण्यासाठी ते आले होते. त्यांच्या हाती शस्त्रे नव्हती. शहरात प्रवेशापूर्वी त्यांच्याकडील काठ्या आणि टोप्याही प्रशासनाने काढून घेतल्या. हा सशस्त्र उठाव नव्हता. प्रशासनाला खरी भीती होती ती हजारो लोक प्रत्यक्ष मतदानासाठी हजर राहण्याची. एवढ्या मोठ्या संख्येतील मतदारांना निवडणुकीतील गैरप्रकारांनी सहज दडपणे शक्य नव्हते. हे लोक होली स्पिरिट चर्चसमोरील जुन्या काम्रा इमारतीजवळच्या चौकात जमून दार उघडण्याची वाट पाहू लागले.

यानंतर जे घडले ते अचानक नियंत्रणाबाहेर गेलेल्या दंगलीचे चित्र नव्हते. एकामागून एक चिथावणीखोर घटना घडत गेल्या. काम्रा इमारतीत काहीशे लोकांनाही नीट सामावून घेता येत नव्हते; चार हजार लोकांचा प्रश्नच नव्हता. सरकारसमर्थक गटाच्या लोकांना मात्र सहज आत सोडण्यात आले. बाहेर उभ्या असलेल्या नागरिकांनी आपल्या प्रतिनिधींना अडवले जाताना, धक्काबुक्की व मारहाण होताना पाहिले. संतप्त जमावाने घोषणाबाजी केली, पुढे जाण्याचा प्रयत्न केला आणि आपल्याच निवडणुकीतून बाहेर ठेवणाऱ्या इमारतीवर दगडफेक सुरू केली. प्रशासनाला हवा तो बहाणा मिळाला. पण विशेष म्हणजे चारशे सैनिकांना काही दिवस आधीच पणजीहून गुपचूप मडगावात आणण्यात आले होते. दुसऱ्या गावाकडे जात असल्याचे भासवून सैनिकांची तुकडी चर्चच्या चौकाकडे नेण्यात आली. प्रत्यक्षात ते तेथेच थांबले आणि निःशस्त्र जमावावर संगिनीसह लाथांनी तुटून पडले. नंतरच्या अधिकृत नोंदीत याच लोकांना जवळजवळ उपहासाने ‘निरुपद्रवी’ म्हटले गेले.

चौकाकडे तोंड असलेल्या एका बाल्कनीतून अधिकारपदावरील कोणीतरी प्रथम गोळी झाडली. त्यानंतर एका पोलिसाने जमावावर बेछूट गोळीबार सुरू केला. गोळीबाराचा अधिकृत आदेश मिळालेला नाही, असे सांगत एका कनिष्ठ अधिकाऱ्याने काही काळ आपल्या सैनिकांना रोखण्याचा प्रयत्न केला. पण त्याचा उपयोग झाला नाही. शेवटी सासष्टीच्या प्रशासकाने स्वतः निर्णय घेतला. समोर निःशस्त्र नागरिकांनी भरलेला चौक असताना त्याने सैन्याला आदेश दिला, गोळीबार करा! सुमारे वीस मिनिटे हा गोळीबार चालला, अन् गोव्याच्या इतिहासावर कायमचा रक्तरंजित ठसा उमटला. जीव वाचवण्यासाठी लोक चर्चकडे धावले; काहींनी आजूबाजूच्या घरांत आश्रय घेण्याचा प्रयत्न केला. घर किंवा देवालयाचे दार आपल्याला सरकारी बंदुकीपासून वाचवेल, अशी त्यांची आशा होती. ती खोटी ठरली. चौकाजवळील किमान एका घराच्या भिंतीत घुसलेल्या गोळ्यांच्या खुणा आजही आहेत. त्या पितळी फलकांनी जपून ठेवल्या आहेत. पण खासगी घराच्या भिंतीवरील अशा खुणा संपूर्ण समाजाच्या स्मृतींची जागा घेऊ शकत नाहीत. चर्चमधून बाहेर पडणारी एक महिला गोळी लागून कोसळली.

काही लोक बाल्कनीत, काही दारात, काही उघड्या चौकात पडले. सुरक्षित जागा गाठण्यासाठी धावत असतानाच अनेकांवर गोळ्या झाडल्या गेल्या. चर्चमध्ये धर्मविधी सुरू असताना पाद्रींना तो थांबवून मरणासन्न लोकांना अंतिम धार्मिक विधी द्यावे लागले. गोळीबार थांबला तेव्हा चौकातच बाराजण मृत पडले होते. ते सासष्टीतील शेतकरी आणि मच्छीमार गावांतील सामान्य स्त्री-पुरुष होते. त्यांचा ‘गुन्हा’ एवढाच होता की आपल्या सरकारने नाकारू पाहिलेला मतदानाचा अधिकार बजावण्यासाठी ते त्या सकाळी मडगावात आले होते. अनेकजण चौकात, रस्त्यावर आणि आसपासच्या कार्यालयांत जखमी अवस्थेत पडले होते. प्रशासनाचा रोष ओढवेल या भीतीने मडगावातील डॉक्टरही त्यांच्या उपचारासाठी पुढे आले नाहीत. जखमींना शहरालगतच्या एका आश्रयगृहात हलवण्यात आले. पुढील काही दिवसांत त्यांपैकी आणखी ११ जण जखमांमुळे मरण पावले. त्यांची नावे इतिहासात नीट नोंदवण्याची ना व्यवस्था होती, ना धैर्य. घटनास्थळी १२ व नंतर ११, अशा एकूण २३ जणांचा बळी गेला. पोर्तुगीज प्रशासनाने हा आकडा मान्यच केला नाही.

२१ सप्टेंबर १८९० ची जखम केवळ २३ निःशस्त्र गोवेकरांचा न्याय्य मतदानाची मागणी केल्यामुळे जीव गेला एवढीच नाही. खरी शोकांतिका अशी, की दडपशाही करणाऱ्या वसाहतवादी सत्तेने त्या बळींची संपूर्ण ओळख जगासमोर येऊ नये याचीही व्यवस्था केली. सैन्य, रुग्णालये, अंत्यसंस्काराचे आदेश आणि लिस्बनशी संपर्काची तारयंत्रणा, सर्व काही त्याच प्रशासनाकडे होते. मृतांचे घाईत अंत्यसंस्कार करण्यात आले. योग्य चौकशी झाली नाही. आणि त्याच संध्याकाळी नव्या पालिका मंडळाने पदभारही स्वीकारला. जणू मृतांच्या देहांवरून चालत सत्ता हस्तगत केली गेली. निःशस्त्र जनतेवर गोळीबार करणारी सत्ता पुढील पिढ्यांसाठी प्रामाणिक नोंदी ठेवत नाही. ती सत्य दडपते, नाकारते आणि पुढे निघून जाते. एकोणिसाव्या शतकात सासष्टीने अनेक उठाव आणि सरकारी दडपशाही पाहिली होती; पण चर्चच्या दाराशी मतदानासाठी जमलेल्या निःशस्त्र नागरिकांवर सरकारी आदेशाने जवळून गोळीबार होण्यासारखी घटना वेगळीच होती.

गोवा आज विसरला असला तरी त्यावेळी बाहेरच्या जगाने या घटनेची गंभीर दखल घेतली. काही दिवसांत मुंबई, पुणे, कराची, झांझिबार आणि दिवाड येथे निषेध सभा झाल्या. बॉम्बे गॅझेटने या घटनेला गंभीर गुन्हा म्हटले. टाइम्स ऑफ इंडिया, पायोनियर, डेक्कन हेराल्ड आणि कलकत्त्याच्या स्टेट्समनने सविस्तर वृत्त दिले. कॅनडा आणि अमेरिकेतील वृत्तपत्रांनीही ‘गोवा रेव्होल्युशन’ म्हणून ही बातमी प्रसिद्ध केली. मृतांच्या कुटुंबांसाठी मुंबईत मदतनिधी सुरू झाला. सासष्टीतील एका छोट्या चौकात काय घडले याचे उत्तर देण्यासाठी अखेर पोर्तुगीज सत्तेलाही चौकशी करावी लागली. ती घटना १८९० मधली. आज तब्बल १३६ वर्षे उलटली. तरी मडगावात त्या हत्याकांडाच्या स्मृतीला साजेसे स्मारक नाही. मतदानाचा अधिकार मागितल्यामुळे सरकारी गोळीबारात मारले गेलेले हे स्त्री-पुरुष आधुनिक गोव्याच्या इतिहासातील सुरुवातीच्या हुतात्म्यांपैकी होते. पण त्यांच्या स्मृतीसाठी आपल्याकडे उरले आहे ते एक चॅपेलची भिंत, चौकटीत जपलेली गोळीची खूण व एक लोकगीत. एवढे पुरे नाही.

आपल्या इतिहासातील इतर घटना दगड आणि कांस्यात जतन करण्याची क्षमता असलेल्या गोव्याला मुंबईपासून अमेरिकेपर्यंत गाजलेल्या या हत्याकांडाचे योग्य स्मारक उभारणे अशक्य नाही. मडगावला केवळ एखाद्या चौकाला वा रस्त्याला नाव देऊन औपचारिकता पूर्ण करण्याची गरज नाही. गोळीबार झाला त्या जुन्या नगरपालिका चौकात वा होली स्पिरिट चर्चजवळ स्वतंत्र, सन्मानपूर्ण स्मारक उभे राहिले पाहिजे. त्यावर २१ सप्टेंबर १८९० ही तारीख स्पष्टपणे कोरली पाहिजे. गोव्याच्या राजकीय संघर्षात प्राण देणाऱ्या त्या २३ जणांचे हुतात्मे म्हणून कायम स्मरण केले पाहिजे. दरवर्षी काही वारसाप्रेमी नागरिक चर्चपासून गोळ्यांच्या खुणा असलेल्या चॅपेलच्या भिंतीपर्यंत स्मृतिफेरी काढतात. गोव्याच्या स्मरणाची मर्यादा एवढीच राहता कामा नये. २९ वर्षांनी घडलेल्या जालियनवाला बाग हत्याकांडासाठी देश राष्ट्रीय स्मारक आणि संग्रहालय उभारू शकतो, तर त्याआधी मडगावात घडलेल्या हत्याकांडासाठी गोवाही योग्य स्मारक उभारू शकतो. त्या सकाळी कोलवा, बाणावली, बेताळभाटी, सेरावली आणि इतर गावांतून निःशस्त्रपणे चालत मडगावात आलेल्या आणि पुन्हा कधीही घरी परतू न शकलेल्या त्या नागरिकांचे आपण एवढे तरी ऋण फेडलेच पाहिजेत.

हत्याकांडापूर्वीचा घटनाक्रम

१८६५ : डॉ. जोझे इनासिओ द लोयोला यांच्या नेतृत्वाखाली गोव्यातील सुशिक्षित वर्गातील एका गटाने सासष्टीतील ओर्ली येथे ‘पार्तिदो इंदियानो’ म्हणजे इंडियन पार्टीची स्थापना केली. गोवेकरांना राजकीय आणि नागरी हक्क मिळावेत हा पक्षाचा उद्देश होता. त्यांचा प्रतिस्पर्धी सरकारसमर्थक ‘पार्तिदो उल्त्रामारिनो’ पक्ष पोर्तुगीज प्रशासनाच्या पाठिंब्यावर होता.

१८६४–१८८९ : पार्तिदो इंदियानोने सासष्टीतील सलग १३ द्वैवार्षिक नगरपालिका निवडणुका जिंकल्या. त्या काळात भारतातील कोणत्याही स्थानिक नागरी संस्थेसाठी हा अपवादात्मक सलग विजय होता.

१८८९ : पोर्तुगीज संसदेसाठी झालेल्या निवडणुकीत पार्तिदो इंदियानोचे क्रिस्तोवांव पिंटो यांच्या विरोधात सरकारचे उमेदवार ब्रांदांव यांना विजयी करण्यासाठी गैरप्रकार झाले. निवडणूक कागदपत्रे चोरण्यात आली, जनगणना समितीला धमक्या देण्यात आल्या आणि नगरपालिका इमारतीचा ताबा घेण्यात आला. नंतर निवडणुकीतील गैरप्रकार उघड झाले. ब्रांदांव आणि पिंटो दोघांनाही समान मते मिळाल्याचे दाखवून विजयी घोषित करण्यात आले. अखेर अधिकार पडताळणी न्यायाधिकरणाने संपूर्ण निकाल रद्द केला. गव्हर्नर जनरल वास्को गेदेस द कार्वाल्यो ई मेनेझेस यांनी सासष्टीची नगरपालिका बरखास्त करून सरकारनिष्ठ सांता कॅथरिना कुतिन्हो यांची नियुक्ती केली.

३० एप्रिल १८९० : गव्हर्नरने ‘काम्रा म्युनिसिपाल द साल्सेत’ पूर्णपणे बरखास्त केली आणि नवीन निवडणूक होईपर्यंत स्वतःच्या पसंतीचे नगरसेवक नेमले. नंतर पोर्तुगीज वसाहतींत पुन्हा संसदीय निवडणुका जाहीर झाल्या. निकाल बदलण्यासाठी प्रयत्न होऊनही क्रिस्तोवांव पिंटो पुन्हा निवडून आले.

२१ सप्टेंबरच्या काही आठवडे आधी : नगरपालिका निवडणुकीसाठी बाणावली, मडगाव, नावेली, कोलवा, सेरावली आणि बेताळभाटी येथील तीन हजारांहून अधिक मतदारांसाठी मडगाव शहरातील एकाच इमारतीत एकच मतदान केंद्र ठेवण्याची घोषणा सरकारने अचानक केली. प्रत्यक्षात त्या इमारतीत काहीशे लोकांनाही व्यवस्थित सामावून घेणे शक्य नव्हते. असंतोषाची शक्यता असल्याचे सांगून सासष्टीच्या प्रशासकाने अतिरिक्त सैन्य मागवले. मतदानाच्या दिवसापूर्वीच चारशे सैनिक पणजीहून गुपचूप मडगावात आणण्यात आले.

२१ सप्टेंबर १८९० रोजी सकाळ : सासष्टीच्या किनारपट्टीवरील गावांतून सुमारे चार हजार लोक मतदानासाठी मडगावच्या होली स्पिरिट चर्चसमोरील चौकात जमले. शहरात येताना त्यांच्या काठ्या आणि टोप्या काढून घेण्यात आल्या. सकाळी ९ वा. अधिकारी आणि पार्तिदो उल्त्रामारिनोच्या समर्थकांना काम्रामध्ये प्रवेश देण्यात आला. पार्तिदो इंदियानोच्या समर्थकांना रोखण्यात आले आणि मारहाण करण्यात आली. संतप्त जमावाने इमारतीवर दगडफेक सुरू केली. सकाळी रायमुंदो आसा यांच्या नेतृत्वाखालील सैनिकांची तुकडी दुसरीकडे जात असल्याचे भासवत चौकात आणण्यात आली. सैनिक तेथेच थांबले आणि संगिनी घेऊन जमावावर चालून गेले. नंतर बाल्कनीतून गोळ्या झाडण्यात आल्या. सुमारे वीस मिनिटे फैरी झाडल्या गेल्या.