सर्वेश बोरकर

कोल्हापूर शिलाहार राजा विजयादित्य त्याच्या सामंत शासक तैल तिसरा यांचा मंत्री बिज्जलाने रचलेल्या कटात सामील झाला आणि त्यानंतर झालेल्या क्रांतीत चालुक्य वर्चस्वाचा अंत करून विजयादित्याने स्थानक ( ठाण्याचा) आणि गोव्याच्या राजांना पुनर्स्थापित केले.

पश्चिम भारतातील तीन शिलाहार घराण्यांपैकी एक कोल्हापूरचे शिलाहार. बहुतेक सातारा आणि बेळगाव जिल्ह्यांचा समावेश असलेल्या प्रदेशांवर कोल्हापूर शिलाहारांनी राज्य केले आणि पूर्वीचे कोल्हापूर राज्य १० व्या शतकाच्या अखेरीस प्रसिद्ध झाले. शिलाहार घराण्याचे पूर्वज तेर लगतच्या प्रदेशातून कोल्हापूरला स्थलांतरित झाले, असे इतिहासकार मानतात.

आधुनिक कोल्हापूरचे ठिकाण, सध्या पंचगंगा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नदीच्या काठावर शहर वाढण्याच्या खूप आधी, ‘कोल्लापुरा’ असे म्हटले जात असे, कदाचित सरस्वतीपुराण आणि करवीर महात्म्य यांनी उल्लेख केलेल्या कोल्ला देवी वरून आख्यायिकेत उल्लेख केलेल्या कोळ किंवा कोळी सारख्या आदिवासी जमातींची देवता असल्याने तिला असे नाव पडले असावे, असे इतिहासकार मानतात.

राष्ट्रकूट काळात शहरात महालक्ष्मीची दुसरी देवी स्थापन झाली आणि तेथे मंदिर बांधले गेले, तेव्हा त्याचे महत्त्व वाढले. सर्व नोंदी शहराला कोल्लापुरा म्हणतात आणि देवी महालक्ष्मीचे वर्णन करतात. कोल्हापूर येथील शिलाहारांचे वर्णन तेथे सापडलेल्या एका शिलालेखात कष्टत्रिय असे केले आहे. कोल्हापूरच्या नोंदींमध्ये असेही दिसून येते की, कोल्हापूर शिलाहार पैठणपासून सुमारे ९५ मैल अंतरावर असलेल्या तेर येथील तगारा शहरातून आले होते.

शिलालेखाच्या नोंदींत कोल्हापूर, पन्हाळा किल्ला आणि वलवडे या कोल्हापूर शिलाहाराच्या राजधान्या म्हणून उल्लेख सापडतो. चालुक्य सम्राट विक्रमादित्य सहावा आणि विद्याधराचा म्हणजेच शिलाहारा राजकुमारी चांडालदेवी किंवा चांद्रलेखा यांचा विवाह तिच्या वडिलांच्या राजधानीतील कार्तटक किंवा आधुनिक कराड येथे झाल्याचा उल्लेख आहे, ज्यावरून असे सूचित होते की कराड ही त्यांची राजधानी असावी. तथापि, या घराण्याच्या बहुतेक नोंदी कोल्हापूरमध्ये आढळतात आणि कोल्हापूरची देवी महालक्ष्मी ही त्यांची देवता असल्याने, कोल्हापूर हे त्यांच्या प्रशासनाचे मुख्य मुख्यालय आणि कराड हे प्रांतीय मुख्यालय असावे, असं इतिहासकार मानतात.

शिलालेख व ताम्रपटावरून असे दिसून येते की कोल्हापूर शिलाहाराना (९४० ते १००० इसवी सन) या काळापरयंत राजांचा दर्जा मिळाला नव्हता. या राजवंशाचा पहिला शासक राजा जतींगा दुसरा होता.त्यांच्या वंशजांनी त्यांना राजे म्हणून वर्णन केले आहे जेव्हा नंतरच्याने शाही दर्जा प्राप्त केला होता. राजा जतीगाचा कारकिर्द १००० ते १०२० दरम्यानची असावी, असे इतिहासकार मानतात कारण त्याचा नातू राजा मरासिन्हा १०५८ मध्ये राज्य करत होता.

राजा मरासिन्हा यांच्या नोंदींमध्ये त्यांचा उल्लेख तग्रनगर भोपालक आणि पमलदुर्गद्रिसिन्हा असा केला आहे ज्यावरून असे दिसून येते की त्याने कोल्हापूर राज्याच्या काही भागांवर पूर्वी राज्य करणाऱ्या चालुक्यांचा पराभव केला आणि पन्हाळा किल्ला ताब्यात घेतला होता, राजा गोंकाच्या कारकिर्दीत, चालुक्यांनी त्यांचा राजा जयसिंहाच्या नेतृत्वाखाली (इ.स. १०२४ पूर्वी) कोल्हापूर जिंकले.

शिलाहारांना त्यांचे राज्य टिकवून ठेवण्यासाठी चालुक्यांच्या अधीन राहावे लागले, नोंदींमध्ये,राजा गोंकाचे वर्णन कहाडा (कराड), मैरिगे (मिरज) आणि कोकणचा विजेता म्हणून केले आहे. राजा गोंकानंतर त्याचा फारसा महत्त्वाकांक्षी नसलेला मुलगा मरसिंह गादीवर आला, जो ताम्रपटाच्या उल्लेखामध्ये किलागिलाच्या किल्ल्याला त्याची राजधानी म्हणून वर्णन करतो.राजा गुवाला दुसरा त्याच्या वडिलांनंतर १०५७ मध्ये आला. राजा गुवाला यांच्या मृत्युनंतर, राजा भल्लाल आणि राजा भोज यांचे राज्य असावे. येलबुर्गाचा सिंदा शासक अकुगी दुसरा याने विशिष्ट शिलाहार राजा भोजाला मागे हटवले असे म्हटले जाते.

राजा भोजानंतर राजा गंडारादित्य आला जो स्वतःला कोकणचा निर्विवाद राजा असल्याचा दावा करतो. त्याच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात, त्याचा मुलगा विजयादित्य याने गोव्याचा जयकेसिन दुसरा याचा पराभव केला ज्याने ठाण्याचा शिलाहार शासकाला पदच्यूत केले होते. राजा गंडारदित्यने विविध सार्वजनिक कामे केली असल्याचे उल्लेख सापडतात.

मिरज जिल्ह्यातील इरुकुडी येथे त्याने गंडसमुद्र नावाचा एक तलाव बांधला ज्याच्या काठावर त्याने बुद्ध, जैन आणि शंकर यांच्या सन्मानार्थ मंदिरे बांधली.राजा गंडारादित्य नंतर त्याचा मुलगा विजयादित्य गादीवर आला. कोल्हापूर शिलाहार कुटुंबातील विजयादित्य त्याच्या सामंत शासक तैल तिसरा यांचा मंत्री बिज्जलाने रचलेल्या कटात सामील झाला आणि त्यानंतर झालेल्या क्रांतीत चालुक्य वर्चस्वाचा अंत करून विजयादित्याने स्थानक (ठाण्याचा) आणि गोव्याच्या राजांना पुनर्स्थापित केले. कोल्हापूर शिलाहार कुटुंबातील शेवटचा राजा भोज दुसरा होता.

त्याने त्याच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीपासूनच शाही पदव्या धारण केल्याचे दिसून येते आणि त्याच्या वडिलांनी इतक्या कष्टाने मिळवलेले शाही वैभव टिकवून ठेवण्याचा तो दृढनिश्चयी होता. विजयादित्यच्या संदर्भात वर उल्लेख केलेल्या गोष्टी वगळता, राजा गंडारादित्य आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या शिलालेखांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक तपशील दिलेला नाही.

कोल्हापूर शिलाहारांच्या सत्तेच्या समाप्तीबद्दल, राजा भोज दुसरा नंतर कुटुंबातील कोणत्याही सदस्याचा शोध लागलेला नाही आणि इ.स. १२१३-१४ श्रीमुख संवत्सरात, देवगिरी-यादव राजा सिंघण दुसरा याच्याकडे मिरजभोवतीचा प्रदेश होता, हे त्याच्या खिदरापूर शिलालेखावरून सिद्ध होते, ज्यामध्ये मिरज देशातील कुडलदमवद, आधुनिक कुरुंदवाड गावाचे अनुदान नोंदवले गेले आहे आणि त्या तारखेनंतर लगेचच सिंघन दुसराचे शिलालेख कोल्हापूर येथेच आढळतात. असे दिसते की राजा भोज दुसरा हा त्याच्या कुटुंबातील शेवटचा होता आणि त्याला देवगिरी-यादव सिंघन दुसराने इसवी सन १२०९-१० शुक्ल संवत्सरात किंवा त्यानंतर लगेचच सत्तेवरून काढून टाकले होते, जी देवगिरी-यादव सिंघनाच्या कारकिर्दीची सुरुवात होती.

असे म्हटले जाते की सिंघनाने इसवी सन १२१० मध्ये उमलवाड येथे कोल्हापूरच्या शिलाहार राजा भोजाचा पराभव केला. देवगिरी-यादव राजा महादेवाच्या शिलालेखावरून दिसून येते, की यादवांनी इ.स. १२६५ पर्यंत किमान १५ वर्षे हे ठिकाण आणि लगतचा प्रदेश ताब्यात ठेवला होता. गृहीत धरले जाऊ शकते की, हा प्रदेश देवगिरीच्या यादवांच्या राजवटीचा भाग राहिला, त्यांच्या राजवटीच्या (इ.स. १३१०) जेव्हा मलिक काफूरने तो जिंकला, जरी राज्यकर्त्यांचा संबंध कदाचित नाममात्र होता कारण देशाचा डोंगराळ भाग मराठा सरदारांनी व्यापला होता.