हिंदू धर्मात गणपतीला प्रथम पूज्य मानले जाते. कोणतेही शुभकार्य असो वा धार्मिक विधी, गणेशपूजनाशिवाय त्याची सुरुवात होत नाही. विशेष बाब म्हणजे भगवान गणेशांचे तीन वेगवेगळे अवतार मानले गेले असून, या तिन्ही अवतारांचे तीन स्वतंत्र जन्मदिवस वर्षभर विविध तिथींना साजरे केले जातात. या परंपरेमागे धार्मिक, आध्यात्मिक तसेच सांस्कृतिक महत्त्व दडलेले आहे.

गणपतींचा पहिला अवतार ‘पुष्टिपती विनायक’ म्हणून ओळखला जातो. हा अवतार वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी साजरा केला जातो. या दिवशी ‘पुष्टिपती विनायक जयंती’ उत्साहात साजरी केली जाते. मान्यतेनुसार या अवतारात गणपतींनी भक्तांना बल, समृद्धी आणि यशाचे वरदान दिले. त्यामुळे या दिवशी उपासना, व्रत आणि विशेष पूजा केली जाते.

गणपतींचा दुसरा अवतार सर्वसामान्यांना सर्वाधिक परिचित आहे. हा अवतार भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला ‘श्रीगणेश चतुर्थी’ म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी पार्थिव गणेशाची स्थापना करून दहा दिवसांचा गणेशोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. समाजात एकोपा, आनंद आणि भक्तीची भावना निर्माण करणारा हा उत्सव महाराष्ट्रासह देशभरात मोठ्या प्रमाणावर साजरा होतो.

गणपतींचा तिसरा अवतार ‘माघ शुक्ल चतुर्थी’ला साजरा होणाऱ्या गणेश जयंती किंवा माघी गणेश जयंतीच्या रूपात ओळखला जातो. विशेषतः महाराष्ट्रातील अष्टविनायक क्षेत्रांमध्ये या दिवशी मोठ्या यात्रांचे आयोजन केले जाते. हा अवतार सिद्धी, बुद्धी आणि ज्ञानाचे प्रतीक मानला जातो.