What is CTBT: जगातील शक्तीशाली देशांचा कल पुन्हा एकदा अणुचाचण्या करण्याकडे वाढत आहे. वास्तविक, हा प्रश्न आता उपस्थित झाल्याचे कारण असे की, रशियाने अण्वस्त्र प्रसारबंदी करार अर्थात CTBT मधून माघार घेतली आहे.

विशेष म्हणजे, या करारातून बाहेर पडल्यानंतर रशियाने क्षेपणास्त्र चाचणी केली असून, त्यानंतर तणाव वाढण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. रशिया आणि अमेरिका यांच्यातील तणावाचा मोठा इतिहास आहे. दोन्ही देशांच्या संबंधात आलेले चढउतार जगाने पाहिले आहेत.

रशियाने युक्रेनवर हल्ला केल्यानंतर त्याचे अमेरिकेशी संबंध बिघडले आहेत. आता सीटीबीटीमधून बाहेर पडल्यानंतर क्षेपणास्त्र चाचणी केल्याने पुन्हा एकदा तणाव वाढण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.

तथापि, येथे आम्ही तुम्हाला CTBT म्हणजे काय ते सांगणार आहोत. ते आणण्यामागचा हेतू काय होता आणि त्यातून काय साध्य झाले?

CTBT 1996 मध्ये मान्य झाला

दरम्यान, 1996 मध्ये अण्वस्त्र प्रसाराबाबत जगातील आघाडीच्या देशांमध्ये एकमत झाले. जगाच्या कोणत्याही भागात अणुस्फोट आणि अणुचाचणी स्फोट थांबवणे हा त्याचा उद्देश होता.

यासोबतच अण्वस्त्रांचा साठा हळूहळू कमी करुन त्यांचा नायनाट करायला हवा. त्याच्या प्रस्तावनेत, निःशस्त्रीकरण आणि अण्वस्त्रांचा प्रसार न करण्यावर विशेष भर देण्यात आला होता.

इतकेच नाही तर ज्या देशांकडे आधीच अण्वस्त्रे आहेत आणि त्यांना अधिक सामर्थ्यवान बनवण्याचा प्रयत्न करत आहेत अशा देशांवर अंकुश ठेवण्याचा मुद्दा होता.

अनेक देशांनी स्वाक्षऱ्या केल्या आहेत

आतापर्यंत एकूण 187 देशांनी CTBT वर स्वाक्षरी केली असून 178 देशांच्या संसदेने त्याला कायदेशीर मान्यता दिली आहे. आता रशियाने फारकत घेतल्यानंतर ही संख्या 177 वर आली आहे. जगातील एकूण 9 देशांकडे अण्वस्त्रे आहेत.

यापैकी फ्रान्स आणि ब्रिटनने त्यांच्या स्वाक्षरीने कायदेशीर मान्यता दिली आहे. अमेरिका, इस्रायल, चीनने सह्या केल्या आहेत पण कायदेशीर मान्यता दिलेली नाही.

रशियाने (Russia) स्वाक्षरी आणि कायदेशीर मान्यता दिली होती. मात्र, रशियाने आता फारकत घेतली आहे. भारत, पाकिस्तान आणि उत्तर कोरियाने स्वाक्षरी केलेली नाही.

CTBT किती प्रभावी आहे?

अण्वस्त्रांनी सज्ज असलेले 9 देश आणि अणुऊर्जा आणि संशोधन अणुभट्ट्या असलेले 35 देश याला मान्यता देत नाहीत तोपर्यंत हा करार वैध नाही. तेव्हा त्याचा व्यावहारिक परिणाम काय होईल हा प्रश्न आहे.

याचा अर्थ असा की काही अपवाद वगळता, जमिनीवर मोठ्या प्रमाणावर चाचणी झालेली नाही. अपवाद फक्त उत्तर कोरियाचा आहे, ज्याने 2017 मध्ये 6 चाचण्या घेतल्या. या अंतर्गत जागतिक स्तरावर अणुचाचण्यांबाबत देखरेख केली जाते.

यासाठी शॉकवेव्ह आणि रेडिओ अॅक्टिव्ह रेडिएशनचे मोजमाप केले जाते. जेव्हा CTBT मूर्त स्वरुपात येईल, तेव्हा जगभरात 321 मॉनिटरिंग स्टेशन आणि 16 प्रयोगशाळा बांधल्या जातील.

जोपर्यंत अमेरिका अणुचाचणी करत नाही तोपर्यंत...

आता रशियाने हे का केले? जोपर्यंत अमेरिका अणुचाचणी करत नाही तोपर्यंत आपण काहीही करणार नाही, असे रशियाचे म्हणणे आहे. पण आता युक्रेनसोबतच्या युद्धात पाश्चिमात्य देशांच्या कृतीमुळे रशिया अस्वस्थ झाल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.

युक्रेनला अमेरिकेकडून (America) मदत मिळाली नसती, तर आपण ही लढाई खूप आधी जिंकली असती, असेही रशियाचे म्हणणे आहे. तज्ज्ञांच्या मते, अण्वस्त्र प्रसारबंदी करारावर नजर टाकल्यास त्याच्या यशासाठी जगातील बलाढ्य देशांचा पाठिंबा आवश्यक आहे.

पण बलाढ्य देश त्यांच्या पद्धतीने अशा करारांचा अर्थ लावत असल्याचे दिसून आले आहे. रशियाने आपल्या सोयीनुसार सीटीबीटीमधून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला.

खरे तर, रशियाच्या या कृतीला अमेरिका, ब्रिटन, फ्रान्स यांच्यावरील दबाव आणि युक्रेनमधील युद्धाशी थेट संबंध असल्याचे पाहिले पाहिजे.

रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनी आधीच म्हटले आहे की, जर पाश्चात्य देश युक्रेनच्या समर्थनात आले नसते तर चित्र वेगळे असते.