हिमाचल प्रदेशातील कांगडा जिल्ह्यातील पालमपूर येथे एका बाळाचा जन्म 24 बोटांसह झाल्याची घटना समोर आली आहे. बाळाच्या दोन्ही हातांना आणि दोन्ही पायांना प्रत्येकी सहा-सहा बोटे आहेत. या अनोख्या जन्मामुळे परिसरात चर्चा सुरू झाली असून, वैद्यकीयदृष्ट्या ही स्थिती नेमकी काय आहे, असा प्रश्न अनेकांना पडला आहे.

अशाच प्रकारची घटना यापूर्वी मध्य प्रदेशातील बैतूल येथेही समोर आली होती. मात्र, हात-पायांवर अतिरिक्त बोटे असणे ही केवळ अनोखी बाब नसून त्यामागे एक वैद्यकीय स्थिती असू शकते.

अतिरिक्त बोटांना वैद्यकीय भाषेत काय म्हणतात?

हात किंवा पायांवर सामान्य संख्येपेक्षा जास्त बोटे असण्याच्या जन्मजात स्थितीला पॉलीडॅक्टिली (Polydactyly) असे म्हणतात. ही जन्मापासून असलेली स्थिती असून काही मुलांमध्ये अतिरिक्त बोट पूर्ण विकसित असते, तर काही प्रकरणांमध्ये ते लहान किंवा अपूर्ण विकसित असू शकते.

काही वेळा गर्भावस्थेदरम्यान करण्यात येणाऱ्या अल्ट्रासाऊंड तपासणीत अतिरिक्त बोटांची शक्यता लक्षात येऊ शकते. मात्र, त्याचे स्वरूप आणि उपचारांची गरज बाळाच्या जन्मानंतर अधिक स्पष्टपणे समजू शकते.

पॉलीडॅक्टिलीचे तीन प्रमुख प्रकार

पॉलीडॅक्टिलीचे साधारणपणे तीन प्रमुख प्रकार मानले जातात. अतिरिक्त बोट नेमके कुठे आहे, यावर त्याचे वर्गीकरण केले जाते.

प्रीअॅक्सियल पॉलीडॅक्टिली: अंगठ्याच्या बाजूला अतिरिक्त बोट किंवा पायाच्या मोठ्या अंगठ्याच्या बाजूला अतिरिक्त बोट असल्यास त्याला प्रीअॅक्सियल पॉलीडॅक्टिली म्हणतात.

सेंट्रल पॉलीडॅक्टिली: अंगठा आणि करंगळीच्या मधल्या भागात अतिरिक्त बोट असल्यास हा प्रकार आढळतो. हात किंवा पायाच्या मध्यभागातील बोटांमध्ये अतिरिक्त बोट तयार होणे यामध्ये समाविष्ट आहे.

पोस्टअॅक्सियल पॉलीडॅक्टिली: हाताच्या करंगळीच्या किंवा पायाच्या सर्वात बाहेरील छोट्या बोटाच्या बाजूला अतिरिक्त बोट असल्यास हा प्रकार आढळतो. हातातील प्रकाराला उलनर पॉलीडॅक्टिली, तर पायातील प्रकाराला फायब्युलर पॉलीडॅक्टिली असेही संबोधले जाते.

24 बोटे असणे धोकादायक आहे का?

पॉलीडॅक्टिलीचा परिणाम प्रत्येक बाळामध्ये वेगवेगळा असू शकतो. काही वेळा अतिरिक्त बोट फक्त त्वचेच्या छोट्या भागासारखे असते, तर काही प्रकरणांमध्ये त्यामध्ये हाडे, सांधे आणि इतर संरचना विकसित झालेल्या असतात. त्यामुळे उपचाराची गरज आणि पद्धत प्रत्येक रुग्णाच्या परिस्थितीनुसार ठरवली जाते.

अनेक प्रकरणांमध्ये ही स्थिती स्वतंत्रपणे आढळते. मात्र, काही वेळा विशिष्ट आनुवंशिक किंवा इतर जन्मजात स्थितींशी तिचा संबंध असू शकतो. त्यामुळे बालरोगतज्ज्ञ किंवा संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे ठरते.

पॉलीडॅक्टिलीवर उपचार शक्य आहेत का?

होय, अनेक प्रकरणांमध्ये अतिरिक्त बोट काढण्यासाठी शस्त्रक्रिया करता येते. मात्र, प्रत्येक बाळासाठी तातडीने शस्त्रक्रिया करावीच लागते असे नाही. अतिरिक्त बोटाची रचना, त्यामध्ये हाडे किंवा सांधे आहेत का, त्याचा हात-पायाच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होतोय का आणि बाळाचे एकूण आरोग्य कसे आहे, याचा विचार करून डॉक्टर उपचारपद्धती ठरवतात.

काही लहान अतिरिक्त बोटांवर किरकोळ प्रक्रिया केली जाऊ शकते, तर पूर्ण विकसित अतिरिक्त बोट असल्यास शस्त्रक्रियेची आवश्यकता असू शकते. त्यामुळे पालकांनी स्वतःहून कोणताही निर्णय न घेता बालरोगतज्ज्ञ किंवा बाल अस्थिरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

डॉक्टरांचा सल्ला महत्त्वाचा

बाळाच्या हात-पायांची हालचाल, अतिरिक्त बोटांची रचना आणि त्यातील हाडांची स्थिती तपासल्यानंतरच योग्य उपचार ठरवता येतात. काही प्रकरणांमध्ये एक्स-रे किंवा इतर तपासण्यांची गरज पडू शकते. त्यामुळे 24 बोटांसह जन्मलेल्या बाळाच्या पालकांनी घाबरून न जाता तज्ज्ञ डॉक्टरांकडून योग्य तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.