आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत थायरॉईडची समस्या अनेकांमध्ये पाहायला मिळत आहे. विशेषतः महिलांमध्ये या समस्येचे प्रमाण अधिक असल्याचे दिसून येते. वजन अचानक वाढणे किंवा कमी होणे, सतत थकवा जाणवणे, केस गळणे, झोप न लागणे अशा तक्रारींमागे थायरॉईडच्या कार्यातील बिघाड कारणीभूत असू शकतो. त्यामुळे डॉक्टर अनेकदा थायरॉईड प्रोफाइल टेस्ट करण्याचा सल्ला देतात. या तपासणीच्या रिपोर्टमध्ये प्रामुख्याने TSH, T3 आणि T4 या तीन हार्मोन्सची पातळी तपासली जाते. मात्र, रिपोर्ट हातात आल्यानंतर अनेकांना या आकड्यांचा नेमका अर्थ समजत नाही. कोणती पातळी वाढल्यास किंवा कमी झाल्यास काय संकेत मिळतात, याबाबत संभ्रम असतो. त्यामुळे थायरॉईड रिपोर्ट समजून घेताना या तीन हार्मोन्सची भूमिका जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
TSH म्हणजे थायरॉईड स्टिम्युलेटिंग हार्मोन. हा हार्मोन मेंदूमध्ये असलेल्या पिट्यूटरी ग्रंथीतून तयार होतो. शरीरातील थायरॉईड ग्रंथीला आवश्यकतेनुसार T3 आणि T4 हार्मोन्स तयार करण्यासाठी हा हार्मोन संकेत देतो. सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, TSH हा थायरॉईड ग्रंथीच्या कामकाजावर नियंत्रण ठेवण्याचे महत्त्वाचे काम करतो.
थायरॉईड ग्रंथी योग्य प्रकारे काम करत नसेल, तर शरीरातील या हार्मोन्सच्या पातळीत बदल होऊ शकतात. त्यामुळे रक्त तपासणीमध्ये TSH चे प्रमाण किती आहे, याला विशेष महत्त्व असते. TSH च्या पातळीतील बदलांवरून थायरॉईड ग्रंथी कमी सक्रिय आहे की जास्त सक्रिय, याचा अंदाज घेण्यास मदत होते.
थायरॉईड ग्रंथी आवश्यक प्रमाणात हार्मोन्स तयार करू शकत नसेल, तर त्या स्थितीला हायपोथायरॉईडिझम असे म्हणतात. अशा वेळी अनेकदा रक्त तपासणीत TSH चे प्रमाण वाढलेले आणि T4 चे प्रमाण कमी असल्याचे दिसू शकते.
या स्थितीत शरीरातील चयापचयाची प्रक्रिया मंदावू शकते. परिणामी व्यक्तीला दिवसभर थकवा जाणवणे, पुरेशी विश्रांती घेऊनही आळस वाटणे, वजन वाढणे आणि नेहमीपेक्षा जास्त थंडी वाजणे अशा समस्या उद्भवू शकतात. याशिवाय बद्धकोष्ठता, त्वचा कोरडी पडणे आणि केस गळणे यांसारखी लक्षणेही दिसू शकतात.
मात्र, प्रत्येक रुग्णामध्ये ही सर्व लक्षणे दिसतीलच असे नाही. काही व्यक्तींमध्ये सुरुवातीला कोणतीही स्पष्ट लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे केवळ शारीरिक त्रासावरून थायरॉईडचा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.
थायरॉईड ग्रंथी गरजेपेक्षा जास्त प्रमाणात हार्मोन्स तयार करू लागली, तर त्या स्थितीला हायपरथायरॉईडिझम म्हणतात. अशा परिस्थितीत अनेकदा TSH ची पातळी कमी होते, तर T3 किंवा T4 हार्मोन्सचे प्रमाण वाढलेले दिसते.
या समस्येमुळे शरीरातील चयापचयाची प्रक्रिया वेगाने होऊ लागते. त्यामुळे आहार योग्य असतानाही वजन कमी होणे, हृदयाचे ठोके वाढणे, अस्वस्थता जाणवणे आणि हातांना कंप सुटणे अशा तक्रारी उद्भवू शकतात. काही व्यक्तींना जास्त घाम येणे, झोप न लागणे आणि सतत चिंता वाटणे अशा समस्यांचाही सामना करावा लागू शकतो. अशा प्रकारची लक्षणे जाणवत असल्यास दुर्लक्ष न करता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
थायरॉईड तपासणीच्या रिपोर्टमध्ये TSH ची पातळी सामान्य मर्यादेपेक्षा थोडी वाढलेली किंवा कमी झालेली दिसली, तरी प्रत्येक वेळी गंभीर आजार असल्याचे समजणे चुकीचे आहे. अनेकदा TSH मध्ये किरकोळ बदल असतानाही T3 आणि T4 चे प्रमाण सामान्य असू शकते. अशा परिस्थितीला सबक्लिनिकल थायरॉईड डिसऑर्डर म्हटले जाऊ शकते.
डॉक्टर रुग्णाचे वय, लक्षणे, पूर्वीचा वैद्यकीय इतिहास आणि इतर आरोग्यविषयक बाबी लक्षात घेऊन पुढील उपचार ठरवतात. काही रुग्णांना ठरावीक कालावधीनंतर पुन्हा तपासणी करण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. गर्भावस्था, काही औषधे आणि इतर आजारांमुळेही थायरॉईडच्या रिपोर्टमध्ये बदल दिसू शकतात.
थायरॉईडचा रिपोर्ट सामान्य मर्यादेबाहेर असल्याचे दिसल्यास घाबरून जाण्याची गरज नाही. मात्र, त्याकडे दुर्लक्ष करणेही योग्य नाही. केवळ एका तपासणीच्या आधारे थायरॉईडच्या आजाराचे निश्चित निदान करता येत नाही. त्यामुळे रिपोर्टमधील बदलांचे योग्य विश्लेषण डॉक्टरांकडून करून घेणे आवश्यक आहे.
विशेष म्हणजे, डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय थायरॉईडची औषधे सुरू करणे, औषधांचे प्रमाण बदलणे किंवा औषधे अचानक बंद करणे आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकते. वेळेवर तपासणी, योग्य उपचार आणि नियमित वैद्यकीय सल्ल्याच्या मदतीने थायरॉईडची समस्या नियंत्रणात ठेवता येऊ शकते.
दैनिक गोमंतकचे सदस्य व्हा
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read Goa news in Marathi and Goa local news on Tourism, Business, Politics, Entertainment, Sports and Goa latest news in Marathi on Dainik Gomantak. Get Goa news live updates on the Dainik Gomantak Mobile app for Android and IOS.