डॉ. नंदकुमार कामत

सप्तकोटेश्वर मंदिर, दिवाडी येथे आढळलेल्या कदंबकालीन वास्तुशिल्प अवशेषांचे प्रतिमाशास्त्रीय व स्थापत्यशास्त्रीय परीक्षण नुकतेच केले. दिवाडीतील या कीर्तिमुखाचा आकार, शिल्पाची खोली आणि अत्यंत ठळक समोरासमोर दिसणारी रचना लक्षात घेतल्यास त्याचे मूळ स्थान विमानाच्या दर्शनी मध्य-अक्षावर असण्याची शक्यता विशेष महत्त्वाची आहे.

लघु-शिखरयुक्त देवकोष्ठ–वास्तुखंड: हा स्वतंत्र मूर्तीशिल्पाचा भाग नसून मूळ मंदिराच्या बाह्य स्थापत्यरचनेतील अलंकृत वास्तुखंड आहे. त्यावरील खोलवर कोरलेल्या उभ्या पट्ट्या, स्तंभिकांसारखी विभागणी, त्रिकोणी निमुळते घटक, आडवे प्रक्षेपित पट्ट आणि वर टिकून राहिलेले लघु वास्तुरूप हे कदंब स्थापत्यातील लघु-शिखर, स्तंभिका आणि देवकोष्ठीय रचनेशी सुसंगत आहेत.

या वास्तुखंडात पूर्ण आकाराच्या मंदिरावर त्याच मंदिररचनेची लघुरूपे कोरण्याची मध्ययुगीन दख्खनी परंपरा स्पष्ट दिसते. अशा प्रकारे देवकोष्ठ, अर्धस्तंभ, लघु-प्रासाद अथवा लघु-शिखरे यांच्या पुनरावृत्तीतून मंदिराच्या बाह्य भिंतीला उभा आणि आडवा लयबद्धपणा दिला जात असे. पश्चिम चालुक्य स्थापत्यातही बाह्य भिंतीवरील अर्धस्तंभांवर विविध प्रकारची लघु शिखरे बसविण्याची हीच पद्धत आढळते.

या शिलाखंडाचे मूळ स्थान जमिनीलगतच्या अधिष्ठानात असण्याची शक्यता कमी आहे. तो गर्भगृहाच्या बाह्य भित्तीवरील वरचा वास्तुपट्ट, देवकोष्ठावरील लघु-शिखरयुक्त भाग, कपोत/प्रस्तराच्या जवळचा पट्ट किंवा विमानाच्या खालच्या वास्तुस्तरातील पुनरावर्ती घटक असावा. म्हणजेच आज हातात धरलेला हा खंड मूळतः अशाच अनेक शिलाखंडांच्या सलग मालिकेचा एक भाग असण्याची शक्यता अधिक आहे.

गोव्यात याचा सर्वांत उपयुक्त तुलनात्मक नमुना तांबडी सुर्ला येथील महादेव मंदिरात पाहता येतो. तेथे देवकोष्ठांच्या दोन्ही बाजूंना लघुस्तंभ असून त्यांच्या माथ्यावर लघु कदंब शिखरे आहेत. गर्भगृहावर स्तरबद्ध कदंब-नागर विमान आहे. याशिवाय डेगवे येथील कमलनारायण मंदिर, हळशीचे नरसिंह मंदिर आणि धारवाड परिसरातील बल्लंबीडचे कल्लेश्वर मंदिर ही तुलनात्मक स्थापत्य-अभ्यासासाठी महत्त्वाची स्थळे आहेत. कदंब मंदिरांतील सुखनासी/अँटिफिक्सचे नमुने हळशी आणि डेगवे येथे नोंदले गेले आहेत.

कीर्तिमुख / ग्रासमुख: दुसरा शिलाखंड हा स्पष्टपणे विशाल कीर्तिमुख आहे. बाहेर आलेले गोलाकार नेत्रगोल, जाड भ्रूभाग, रुंद व दबलेले नासिकास्थान, फुगलेले गाल, मध्याभिमुख सममिती आणि चेहऱ्याचा मोठा भाग व्यापणारे विकराळ मुख ही त्याची प्रमुख प्रतिमाशास्त्रीय लक्षणे आहेत. ग्रासमुख ही वास्तुशिल्पीय संज्ञादेखील अशा भक्षक-मुखासाठी वापरली जाते. शैव मंदिराच्या संदर्भात कीर्तिमुख हे केवळ सजावटीचे राक्षसी मुख नाही. शिवाशी निगडित असलेले हे अपसव्य शक्तींना दूर ठेवणारे रक्षक किंवा अपोत्पातनिवारक चिन्ह आहे. म्हणून मंदिराच्या सर्वसामान्य भिंतीपेक्षा वास्तूच्या धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या अक्षावर त्याची योजना केली जाते.

दिवाडीतील या कीर्तिमुखाचा आकार, शिल्पाची खोली आणि अत्यंत ठळक समोरासमोर दिसणारी रचना लक्षात घेतल्यास त्याचे मूळ स्थान विमानाच्या दर्शनी मध्य-अक्षावर असण्याची शक्यता विशेष महत्त्वाची आहे. पर्यायी स्थानांमध्ये सुखनासीचा मध्यभाग, प्रमुख देवकोष्ठावरील शिखरभाग, मोठ्या चैत्य/गवाक्षरचनेचा शिरोभाग किंवा गर्भगृह/अंतराळाच्या प्रमुख प्रवेशद्वारावरील ललाट अथवा तोरण यांचा विचार करता येईल.

तांबडी सुर्लाच्या विमानाशी तुलना येथे विशेष उपयुक्त ठरते. त्या मंदिराच्या स्तरबद्ध विमानाच्या दर्शनी भागांवर मध्यवर्ती कीर्तिमुखे असल्याचे वास्तुशिल्पीय निरीक्षणात नोंदले गेले आहे. त्यामुळे दिवाडीतील या मोठ्या कीर्तिमुखाला केवळ ‘दरवाजावरील शिल्प’ समजण्याऐवजी विमानाच्या एखाद्या प्रमुख तलाच्या मध्यभागी बसविलेला ग्रासमुख ही शक्यता गंभीरपणे तपासली पाहिजे.

या कीर्तिमुखाच्या तुटलेल्या माथ्याचा, बाजूंचा आणि पुढे आलेल्या मुखभागाचा अभ्यास केल्यास सामान्य वास्तुपतन आणि हेतुपुरस्सर मूर्तिभंजन यांतील फरक शोधता येऊ शकतो. विशेषतः प्रहारबिंदू, छिन्नीच्या खुणा, नियंत्रित तडे, नाक-नेत्रभागावरील आघात आणि नंतरच्या झिजेचे स्वरूप यांचे सूक्ष्म परीक्षण आवश्यक आहे. बहामनी आक्रमणांच्या काळातील मूर्तिभंजनाच्या ज्ञात ऐतिहासिक संदर्भात ही शक्यता स्वतंत्रपणे तपासण्यासारखी आहे; मात्र प्रत्यक्ष शिलाखंडावरील पुराव्याशिवाय प्रत्येक भग्नभागाला हेतुपुरस्सर मूर्तिभंजन मानणे योग्य ठरणार नाही.

या दोन अवशेषांमधून मूळ सप्तकोटेश्वर मंदिराच्या बाह्यरचनेचे दोन स्वतंत्र पण परस्परपूरक घटक समोर येतात; लघु-शिखरयुक्त देवकोष्ठ-वास्तुखंड हा मंदिराच्या वास्तुशरीराचा लयबद्ध अलंकारिक घटक, तर कीर्तिमुख/ग्रासमुख हा त्याच वास्तूच्या धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या अक्षावरील संरक्षक प्रतिमाशास्त्रीय घटक होता.

तांबडी सुर्लाचे महादेव मंदिर आज गोव्यात टिकून असलेल्या कदंब-यादव स्थापत्याच्या अत्यंत महत्त्वाच्या उदाहरणांपैकी आहे; त्यात गर्भगृह, अंतराळ, स्तंभयुक्त मंडप आणि स्तरबद्ध विमान ही रचना प्रत्यक्ष पाहता येते. दिवाडीच्या भग्नावशेषांची त्याच्याशी तुलना करताना केवळ साम्य शोधण्याऐवजी शिलाखंडाची मापे, शिलाप्रकार, कोरीव खोली, मोल्डिंगचा क्रम, स्तंभिकांमधील अंतर, लघु-शिखराची भूमिती आणि कीर्तिमुखाचे विमानातील प्रमाण यांची मोजमापाधारित तुलना करणे आवश्यक आहे.

प्राथमिक स्थापत्य-पुनर्रचनेनुसार, लघु-शिखरयुक्त देवकोष्ठ-वास्तुखंड हा मूळ सप्तकोटेश्वर मंदिराच्या बाह्य भित्ती/देवकोष्ठ–विमान रचनेतील पुनरावर्ती वास्तुखंड होता; तर विशाल कीर्तिमुख/ग्रासमुख हे विमान, सुखनासी किंवा प्रमुख पवित्र प्रवेशाच्या मध्य-अक्षावर बसविलेले संरक्षक शिल्प होते. या दोन्हींचे एकत्रित स्वरूप गोवा कदंबांच्या शैव मंदिर स्थापत्यातील दख्खनी चालुक्य प्रभाव, कदंब-नागर शिखरपरंपरा आणि विकसित वास्तु-प्रतिमाशास्त्रीय भाषेशी सुसंगत दिसते.