तेनसिंग रोद्गीगिश

चिपळूणमधील जुन्या चित्पावन ब्राह्मणांनी क्रॉफर्डला सांगितलेल्या भगवान परशुरामांची आख्यायिकेचे अनेक पैलू आहेत. त्याने पराक्रमाने जिंकलेला संपूर्ण कोकण त्याकाळी तुरळक लोकसंख्या असलेला प्रदेश होता.

परशुराम बर्माच्या दूरच्या प्रदेशातील त्यांच्या दूतांकडून सतत बातम्या येत होत्या, की त्यांनी जिंकलेल्या प्रदेशाला त्यांनी आपल्या दैवी पदस्पर्शाने पावन करावे. कोकणात मार्गदर्शकांचा विशेषतः पुरोहितांचा अभाव होता. परशुराम त्वरेने परतले आणि लोकांच्या दुरवस्थेने खूप दु:खी झाले.

त्यांनी समुद्राचा काही कोरडा फेस आणला आणि तो आपल्या सभोवतालच्या जमिनीवर टाकला. गोरा रंग, हिरवे राखाडी डोळे असलेले, भगव्या रंगाचे वस्त्र परिधान केलेले सुंदर तरुण चमत्कारिकपणे जमिनीवरून उठले आणि त्यांच्यापुढे नतमस्तक झाले. परशुरामांनी त्यांना एक आज्ञा दिली,

‘एक जमीन ताब्यात घ्या आणि समृद्ध व्हा. तुम्ही कोकणी लोकांचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक व्हा, त्यांना शिकवा आणि इतर देवांपासून त्यांचे रक्षण करा. मी तुम्हाला ही सात सुपीक मातीची कुरणे आणि सात तलाव देतो, ज्यातून त्यांचे सिंचन करा. माझ्या आज्ञेचे धार्मिकपणे व प्रामाणिकपणे पालन करा आणि तुम्ही कधीही मृत पावणार नाही’.

पण, परशुराम यांना लवकरच आपल्या कृत्याबद्दल पश्चात्ताप झाला. त्यांनी निर्माण केलेल्या आणि कोकणात वसवलेले चित्पावन उन्मत्त झाले. ते परशुरामांच्या वचनांवर शंका घेऊ लागले आणि त्यांची परीक्षा घेऊ लागले. त्यामुळे, क्रोधीत झालेल्या परशुरामांनी त्यांचे अमरत्व काढून घेतले व त्यांना मरण्याचा शाप दिला. (संदर्भ : क्रॉफर्ड, १९०९ : लेजन्ड्स ऑफ कोकण, ३०)

परशुरामाच्या आख्यायिकेतून ब्राह्मणांची दोन वैशिष्ट्ये आपल्यासमोर येतात : देशस्थ आणि चित्पावन, जे कोकणस्थ म्हणूनही ओळखले जातात. देशस्थ ब्राह्मण हे स्पष्टपणे सह्याद्रीच्या पलीकडे दख्खनहून आलेले आहेत. त्यांना स्पष्टपणे ‘घाटावरून आलेले देशस्थ ब्राह्मण’ म्हणतात.

हे ते ब्राह्मण आहेत जे फार पूर्वी गंगा-सिंधू मैदानात राहणारे होते व नंतर विंध्य ओलांडून दख्खनमध्ये स्थलांतरित झाले. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, हे सर्व प्रथमच नव्याने तयार झालेल्या किनारी कोकणात उतरले.

बहुधा ते आधीच पार-सह्याद्री कोकणातील रहिवाशांची सेवा करत असावेत आणि त्यांच्या पाठोपाठ किनाऱ्यावर गेले असावेत. असे गृहीतक विसंगत वाटते, कारण सरस्वती खोऱ्यातील आपल्या मातृभूमीतून थेट कोकणात निघालेल्यांनी प्रथम तेथे पोहोचणे अपेक्षित आहे.

त्यांचा ‘समुद्राच्या फेसातून’ उत्पत्तीचे रहस्य हे आहे की, चित्पावन ब्राह्मण समुद्रमार्गे कोकणात पोहोचले असावेत. पण, आख्यायिकेत त्यांच्या आगमनाच्या वेळेबद्दल काहीही माहिती नाही. परंतु परशुरामाच्या विजयापर्यंतच्या कोकणात त्यांचे अस्तित्व नव्हते असे दिसते.

तथापि, देशस्थ ब्राह्मण येण्यासाठी आणि ‘अयशस्वी’ होण्यामागेही काही कारणे असावीत. सात कुरणे म्हणजे काय हे आपल्याला अजूनही माहीत नाही; ते मूलतः जिथे स्थायिक झाले त्या जागेचा तो सुगावा असू शकतो. सध्याच्या वितरणावरून असे दिसते की उत्तर कोकणात चित्पावन आणि मध्य कोकणात सारस्वतांचे प्राबल्य आहे.

चिपळूणच्या जुन्या चित्पावन ब्राह्मणांत सारस्वत ब्राह्मणांचा उल्लेख आहे; पण तिरस्काराने. ते त्यांना शेणीतून आलेले म्हणून शेणवी म्हणत. (संदर्भ : क्रॉफर्ड, १९०९ : लेजन्ड्स ऑफ कोकण, २३) चित्‍पावन आणि सारस्वत हे बहुधा समुद्रमार्गे कोकणात आलेल्या ब्राह्मणांचे दोन वेगवेगळे गट होते.

त्यांचे आगमन कमी अधिक फरकाने एकाच वेळी झाले असावे. परंतु, त्यांचे मूळ स्थान कदाचित भिन्न असावे. कारण त्यांच्यातील भौगोलिक वैशिष्ट्ये भिन्न आहेत. ते कोणत्या ठिकाणाहून आले हा तपासाचा विषय आहे.

सह्याद्री हा प्रदेश पंच गौडांचा म्हणून सर्वज्ञात आहे. पंच द्रविड ब्राह्मणांचे वर्गीकरण; त्यानुसार विंध्येच्या दक्षिणेला राहणाऱ्यांना पंच द्राविड आणि त्याच्या उत्तरेला राहणाऱ्यांना पंचगौड म्हणतात. पंचगौडांमध्ये सारस्वत येतात. जरी हे पॅराउरमाने सात कोकणांच्या निर्मितीचे वर्णन केले आहे आणि या प्रदेशांमधील विशिष्ट ब्राह्मण समुदायांच्या वसवण्याचे वर्णन केले आहे.

यात भार्गव, नागर, चित्तपावन, कऱ्हाडे, सारस्वत, हवीक आणि नंबुद्र यांचा समावेश आहे; परंतु पंच द्रविड किंवा ते पंचगौडाच्या यादीत समाविष्ट नाहीत; त्यात एकटे सारस्वत सापडतात. जरी चित्पावन आणि कऱ्हाडे पारंपरिकपणे पंच द्रविड यादीत ठेवलेले आहेत. (संदर्भ : देशपांडे, २०१० : पंच गौड अँड पंच द्रविड - कॉन्टेस्टेड बॉर्डर्स ऑफ ट्रेडिशनल क्लासिफिकेशन स्टडिया ओरिएंटलिया, १०८, ३३)

कोकणी सारस्वत स्वतःला गौड सारस्वत म्हणतात. पारंपरिकपणे असे मानले जाते की, ‘गौड’ त्यांचे मूळ बंगालमध्ये असणे सूचित करते. परंतु, याला कोणताही ऐतिहासिक आधार नसल्याने ते एक ‘गौडबंगाल’ असावे. कोलब्रुक स्पष्टपणे सांगतात की, गौड हा शब्द बंगालऐवजी संपूर्ण उत्तर भारतासाठी वापरला जातो.

जरी गौड हे बंगालचे नाव असले, तरी ते नाव धारण करणारे ब्राह्मण बंगालचे रहिवासी नाहीत. ते मुख्यतः दिल्लीच्या सुबामध्ये राहतात. (संदर्भ : कोलब्रुक, १८०१ : ऑन संस्कृत अँड प्राकृत लँग्वेजिस, २२३) उत्तर-प्रदेशातील बहराइच जिल्ह्यातील इंदूर गावात सापडलेल्या ताम्रपटाच्या आधारे (इ.स. ५वे शतक) वैद्य यांनी, ब्राह्मणासाठी गौड हा शब्द वापरण्याची ही पहिलीच घटना आहे,

याच मताचा पुनरुच्चार केला आहे. (संदर्भ : वैद्य, १९२० : मध्ययुगीन भारत, भाग १, ८७) रायचौधरी यांच्या मते, गौड हा शब्द कनौज (उत्तर प्रदेश) आणि सरस्वती नदीपर्यंत उत्तर भारताला सामावून घेणारा प्रदेशाशी संबंधित आहे.

(संदर्भ : रायचौधरी, १९५३ : पॉलिटिकल हिस्टरी ऑफ एन्शिअन्ट इंडिया, ६३३) गोविंदराजाच्या प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियम प्लेट्स (८१०) आणि राष्ट्रकूट राजा इंद्र द्वितीयच्या ९२६-२७च्या अनुदानाचा संदर्भ देत, दत्ता यांचे मत आहे की, त्या काळात गौड उत्तर भारताचा एक मोठा भाग व्यापणारा भौगोलिक प्रदेश आहे.

(संदर्भ : दत्त, १९८९ : मायग्रन्ट ब्राह्मणाज इन नॉर्दर्थ इंडिया, १००) अलीकडील अनुवांशिक अभ्यासात लोटली कौंडिण्य गोत्राचे व पै आडनावाचे ब्राह्मण सौराष्ट्रातून गोव्यात आल्याचे स्पष्ट झाले आहे. (संदर्भ : मस्कारेन्हास, १९१५: जिनेटिकल अँड कल्चरल रिकन्स्ट्रक्शन ऑफ मायग्रेशन ऑफ अ‍ॅन एन्शिअन्ट लिनिएज, ११)

कोकणी सारस्वत ब्राह्मणांनी कोकणात आल्यानंतर ‘गौड’ हा शब्द आपल्यासाठी घेतला असावा का? गौड म्हणजे कोकणात ‘मुख्य’ किंवा ‘मुख्य पुरुष’ किंवा ‘ज्ञानी माणूस’. उदाहरणार्थ, डेरेट माडेनाडू मैदानात ‘त्याच्या हाताखाली अनेक भाडेकरू असलेला आणि खेड्यात अधिकार गाजवणारा सन्माननीय शेतकरी’ यासाठी ‘गौंडा’ हा शब्द वापरतो.

(संदर्भ : डेरेट, १९५७ : द होयसळ्स, ७) गौंड हा शब्द सामान्यतः कन्नडमध्ये सहाव्या शतकात आणि त्याच्या आसपास मुख्याध्यापक म्हणून वापरला जात असे. (संदर्भ : धुमे, २००९ : द कल्चरल हिस्टरी ऑफ गोआ, ६८) कुणबी त्यांच्या ज्ञानी माणसाला ‘बुदवंत’ किंवा गावडा म्हणतात. (संदर्भ : धुमे, २००९ : द कल्चरल हिस्टरी ऑफ गोवा, ६६).

तर, गौड हा उपसर्ग सारस्वत ब्राह्मणांनी कोकणात वस्तीवर मिळवलेल्या वर्चस्वाचे प्रतीक असू शकतो का? जसे शणै, जे नंतर शेणवी बनले - म्हणजे शिक्षक किंवा ज्ञानी माणूस. खरे तर आधीच्या नोंदींमध्ये आपल्याला गौड सारस्वत ऐवजी शणै जास्त सापडते.