Union Budget 2024, 5 special things about budgeting that many people don't know:

आता देशाचा सर्वसाधारण अर्थसंकल्प 2024 सादर होण्यास अवघे काही दिवस शिल्लक आहेत आणि वित्त मंत्रालय या कामात व्यस्त आहे.

अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी आधीच सूचित केले आहे की, यावेळी कोणतीही मोठी घोषणा होण्याची शक्यता कमी आहे आणि यावेळी अंतरिम अर्थसंकल्प सादर केला जाईल.

मात्र, सरकारच्या तिजोरीतून काय निघणार हे 1 फेब्रुवारी 2024 ला कळेल. पण त्याआधी आम्ही तुम्हाला बजेटशी संबंधित काही रंजक गोष्टी सांगत आहोत, ज्या कदाचित तुम्हाला माहीत नसतील.

बजेट हा शब्द कुठून आला?

अर्थसंकल्पावर बरीच चर्चा होत असते, पण 'बजेट' हा शब्द कुठून आला हे तुम्हाला माहिती आहे का? या विशेष शब्दाची उत्पत्ती फ्रेंच लॅटिन शब्द 'बुलगा' पासून झाली आहे, ज्याचा अर्थ चामड्याची बॅग. फ्रेंच शब्द bouguet bulga पासून उद्भवला आहे. यानंतर बोगेट हा इंग्रजी शब्द अस्तित्वात आला आणि या शब्दापासूनच बोजेट हा शब्द उत्पन्न झाला. त्यामुळेच आधी अर्थसंकल्पाची कागदपत्रे चामड्याच्या पिशवीत आणली जायची.

ब्रिटिशांनी सादर केला पहिला अर्थसंकल्प

अर्थसंकल्प या शब्दाच्या उत्पत्तीनंतर देशात सादर होणाऱ्या सर्वसाधारण अर्थसंकल्पाविषयी बोलायचे झाले तर त्याआधी हे जाणून घ्या की, हा अर्थसंकल्प प्रत्यक्षात सरकारने जनतेसमोर सादर केलेल्या वर्षभरातील देशाचे उत्पन्न आणि खर्च यांचा लेखाजोखा आहे.

त्याची सुरुवात ब्रिटनमध्ये झाली आणि भारतातील पहिला अर्थसंकल्प ब्रिटिश काळात सादर झाला. 7 एप्रिल 1860 रोजी देशात प्रथमच अर्थसंकल्प सादर करण्यात आला, जो ब्रिटिश सरकारमधील अर्थमंत्री जेम्स विल्सन यांनी मांडला.

स्वतंत्र भारताचा पहिला सामान्य अर्थसंकल्प

देशातील पहिला अर्थसंकल्प 1860 मध्ये ब्रिटिश राजवटीत, तर स्वतंत्र भारताचा पहिला अर्थसंकल्प 1947 मध्ये सादर करण्यात आला होता.

ब्रिटिशांनी देश सोडल्यानंतर, स्वतंत्र भारताचे पहिले अर्थमंत्री आर के षण्मुखम चेट्टी यांनी २६ नोव्हेंबर १९४७ रोजी अर्थसंकल्प सादर केला. षण्मुखम चेट्टी, 1892 मध्ये जन्मलेले, वकील, राजकारणी आणि सुप्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ देखील होते.

जेव्हा अर्थमंत्र्यांऐवजी पंतप्रधानांनी मांडला अर्थसंकल्प

स्वातंत्र्यानंतर देशाचा सर्वसाधारण अर्थसंकल्प नेहमीच सरकारमधील अर्थमंत्र्यांकडून सादर केला जात असे. पण दरम्यानच्या काळात असे तीन प्रसंग आले जेव्हा अर्थमंत्र्यांऐवजी देशाच्या पंतप्रधानांनी संसदेत अर्थसंकल्पीय भाषण वाचून ते मांडले.

भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू हे भारताचा अर्थसंकल्प सादर करणारे सर्वोच्च पद धारण करणारे पहिले व्यक्ती होते. त्यांनी 13 फेब्रुवारी 1958 रोजी अर्थखात्याचा ताबा घेतला आणि अर्थसंकल्प सादर केला. याशिवाय इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांनीही पंतप्रधान असताना अर्थसंकल्प सादर केला होता.

अर्थसंकल्प न मांडणारा अर्थमंत्री

भारताच्या अर्थसंकल्पीय इतिहासात एकीकडे पंतप्रधानांनी अर्थमंत्र्यांच्या जागी सर्वसाधारण अर्थसंकल्प सादर केला, तर दुसरीकडे असा एक अर्थमंत्री होता जो आपल्या कार्यकाळात कोणताही अर्थसंकल्प सादर करू शकला नाही.

केसी नियोगी हे भारताचे एकमेव अर्थमंत्री होते ज्यांनी या पदावर असतानाही एकही अर्थसंकल्प सादर केला नाही. वास्तविक 1948 मध्ये ते केवळ 35 दिवस अर्थमंत्री होते. भारतीय प्रजासत्ताक स्थापनेनंतरचा पहिला अर्थसंकल्प जॉन मथाई यांनी 28 फेब्रुवारी 1950 रोजी सादर केला होता.