दरवर्षी २७ जुलै रोजी जागतिक हेड अँड नेक कॅन्सर दिन साजरा केला जातो. या दिवसाचा उद्देश डोके, मान, तोंड आणि घशाशी संबंधित कॅन्सरबाबत जनजागृती करणे तसेच वेळेत निदान आणि उपचाराचे महत्त्व अधोरेखित करणे हा आहे. भारतात तोंड आणि घशाच्या कॅन्सरचे प्रमाण जगातील अनेक देशांच्या तुलनेत अधिक असून, तंबाखूचे वाढते सेवन हे त्यामागील प्रमुख कारण मानले जाते. मात्र, सुरुवातीची लक्षणे किरकोळ समजून दुर्लक्षित केल्याने अनेक रुग्ण उशिरा उपचारासाठी येतात, ही चिंतेची बाब आहे.

कोणत्या भागांमध्ये होऊ शकतो कॅन्सर?

हेड अँड नेक कॅन्सर हा तोंड, जीभ, हिरड्या, ओठ, गालाच्या आतील भाग, घसा, स्वरयंत्र (व्हॉइस बॉक्स), नाक, सायनस आणि लाळग्रंथी अशा विविध भागांमध्ये होऊ शकतो. यापैकी तोंड आणि घशाचा कॅन्सर भारतात सर्वाधिक आढळतो. त्यामुळे या अवयवांमध्ये दिसणाऱ्या कोणत्याही असामान्य बदलांकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते.

ही लक्षणे दिसल्यास तातडीने तपासणी करा

तोंडात दोन ते तीन आठवड्यांहून अधिक काळ न भरलेली जखम, सतत बसलेला किंवा बदललेला आवाज, गिळताना वेदना किंवा अडचण, मानेत गाठ किंवा सूज, तोंड पूर्णपणे उघडण्यास त्रास, तोंडातून वारंवार रक्त येणे किंवा दुर्गंधी येणे, कोणतेही कारण नसताना वजन कमी होणे आणि कानात सतत वेदना होणे ही हेड अँड नेक कॅन्सरची सुरुवातीची लक्षणे असू शकतात. अशी लक्षणे दीर्घकाळ टिकून राहिल्यास तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

कॅन्सरचा धोका वाढवणारी कारणे

तंबाखूचे कोणत्याही स्वरूपातील सेवन, गुटखा, पानमसाला, सिगारेट किंवा बीडी ओढणे, मद्यपानाची सवय आणि तंबाखू-मद्यपानाचा एकत्रित वापर यामुळे या कॅन्सरचा धोका अनेकपटीने वाढतो. याशिवाय ह्यूमन पॅपिलोमा व्हायरस (HPV) संसर्ग, तोंडाची अपुरी स्वच्छता आणि दीर्घकाळ तोंडाच्या समस्या दुर्लक्षित करणे हीदेखील महत्त्वाची कारणे मानली जातात.

वेळेत निदान झाले तर उपचार शक्य

वैद्यकीय क्षेत्रातील प्रगत तंत्रज्ञानामुळे आज हेड अँड नेक कॅन्सरवर प्रभावी उपचार उपलब्ध आहेत. सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान झाल्यास शस्त्रक्रिया, रेडिओथेरपी, केमोथेरपी, टार्गेटेड थेरपी आणि इम्युनोथेरपीच्या मदतीने चांगले परिणाम मिळू शकतात. अनेक रुग्ण उपचारानंतर पूर्वीसारखे सामान्य जीवन जगू शकतात.

कसा कराल बचाव?

या कॅन्सरपासून बचाव करण्यासाठी तंबाखूचे सेवन पूर्णपणे टाळणे, मद्यपानावर नियंत्रण ठेवणे, तोंड आणि दातांची नियमित स्वच्छता राखणे, आहारात ताजी फळे आणि हिरव्या भाज्यांचा समावेश करणे आणि तोंड किंवा घशात कोणताही बदल जाणवल्यास त्वरित वैद्यकीय तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. ज्यांच्या कुटुंबात कॅन्सरचा इतिहास आहे किंवा जे तंबाखूचे सेवन करतात, त्यांनी नियमित आरोग्य तपासणी करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका

हेड अँड नेक कॅन्सर हा वेळेत ओळखल्यास मोठ्या प्रमाणात नियंत्रणात आणता येणारा आजार आहे. मात्र, घशात खवखव, आवाज बसणे किंवा तोंडातील जखम यांसारख्या लक्षणांना सामान्य समजून दुर्लक्षित केल्यास आजार गंभीर स्वरूप धारण करू शकतो. त्यामुळे कोणतीही संशयास्पद लक्षणे दीर्घकाळ टिकून राहिल्यास विलंब न करता तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे हेच सुरक्षिततेचे सर्वात प्रभावी पाऊल ठरते.