Manish Jadhav
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र छत्रपती संभाजी महाराज यांच्यातील नाते हे 'स्वराज्य' आणि 'उत्तराधिकारी' यांच्यातील एका अतुट बंधाचे प्रतीक होते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शंभूराजांना बालपणापासूनच स्वराज्याचे भावी छत्रपती म्हणून घडवले. त्यांच्या शिक्षणाची आणि लष्करी प्रशिक्षणाची स्वतः जातीने सोय केली, कारण त्यांना आपल्या मुलाच्या अफाट बुद्धिमत्तेवर पूर्ण विश्वास होता.
आग्र्याहून सुटकेच्या त्या थरारक प्रवासात महाराजांनी अवघ्या 9 वर्षांच्या शंभूराजांना सोबत घेतले होते. मृत्यूच्या जबड्यातही आपल्या पुत्राला सुरक्षित ठेवण्याचे आणि त्याला राजकारणाचे धडे देण्याचे धाडस महाराजांनी दाखवले.
महाराजांनी शंभूराजांना केवळ युद्धकलाच नाही, तर भाषा आणि साहित्यातही पारंगत केले. शंभूराजांनी वयाच्या 14 व्या वर्षी 'बुधभूषण' हा ग्रंथ लिहिला, ही त्यांच्या वडिलांनी दिलेल्या उत्तम शिक्षणाचीच पावती होती.
महाराजांनी शंभूराजांना लहान वयातच अनेक महत्त्वाच्या मोहिमांवर धाडले. त्यांच्यातील नेतृत्वाचे गुण पाहून महाराजांनी त्यांना लष्करी निर्णयांमध्ये स्वातंत्र्य दिले होते, जे त्यांच्या अफाट प्रेमाचे आणि विश्वासाचे लक्षण होते.
"शंभूराजे म्हणजे शिवाजी महाराजांचे प्रतिरुप," असे म्हटले जाई. महाराजांनी आपल्या मुलाला रयतेवर प्रेम करण्याचे आणि स्त्रियांचा आदर करण्याचे संस्कार दिले, जे संभाजी महाराजांनी आयुष्यभर पाळले.
राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी शंभूराजांना 'युवराज' म्हणून घोषित केले आणि प्रशासकीय कामात त्यांना महत्त्वाचे अधिकार दिले. बापाने मुलाला आपल्या खांद्याला खांदा लावून उभे केलेले हे चित्र स्वराज्यासाठी प्रेरणादायी होते.
महाराजांचे शंभूराजांवर प्रेम होतेच, पण ते स्वराज्याच्या हितासाठी तितकेच कडकही होते. आपल्या मुलाने एक आदर्श राजा बनावे, यासाठी त्यांनी वेळोवेळी त्यांना शिस्त लावली, जे एका जबाबदार पित्याचे प्रेम होते.
महाराजांच्या पश्चात संभाजी महाराजांनी ज्या जिद्दीने मोगलांशी लढा दिला, त्यातून हेच सिद्ध होते की शिवाजी महाराजांनी आपल्या मुलामध्ये शौर्याचे आणि निष्ठेचे जे बीज पेरले होते, ते अत्यंत घट्ट होते.