Manish Jadhav
विसापूर किल्ल्याची उभारणी मराठा साम्राज्याचे पहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथ यांनी 1713 ते 1720 या काळात केली. लोणावळ्या जवळील हा किल्ला 'लोहगड' किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी जोडकिल्ला म्हणून बांधला गेला होता.
विसापूर आणि लोहगड हे दोन्ही किल्ले एकाच डोंगररांगेवर आहेत. विसापूर हा लोहगडपेक्षा उंचीने जास्त असून तो विस्तारानेही मोठा आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या लोहगडवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी विसापूर ताब्यात असणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाई.
विसापूर किल्ला हा केवळ लष्करी तळ नव्हता, तर काही काळ पेशव्यांचे निवासस्थान म्हणूनही वापरला गेला. किल्ल्यावर असलेल्या भव्य वाड्यांच्या अवशेषांवरुन येथील वैभवशाली कालखंडाची जाणीव होते.
मराठा साम्राज्याच्या अस्तानंतर 1818 मध्ये इंग्रजांनी या किल्ल्यावर हल्ला केला. 4 मार्च 1818 रोजी कर्नल प्रॉथरच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश सैन्याने विसापूरवर ताबा मिळवला. विसापूर पडल्यामुळे शेजारील लोहगड किल्ला जिंकणे ब्रिटिशांना सोपे झाले.
विसापूर किल्ल्यावर 10 फूट लांबीची भव्य 'मुलुख मैदान' तोफ आजही पाहायला मिळते. पेशवे काळात या किल्ल्यावर मोठा तोफखाना आणि दारुगोळा साठा ठेवला जात असे, ज्यामुळे शत्रूवर नजर ठेवणे सुलभ व्हायचे.
किल्ल्यावर पिण्याच्या पाण्यासाठी खडकात खोदलेली अनेक पाण्याची टाकी आहेत. ही टाकी शिवकालीन आणि पेशवेकालीन स्थापत्यशास्त्राचा उत्तम नमुना आहेत, ज्याद्वारे गडावर वर्षभर पाण्याचा पुरवठा होत असे.
विसापूर गडावर मारुतीची (हनुमान) एक मोठी कोरीव मूर्ती आहे. गडाच्या पायथ्याला आणि चढणीच्या वाटेवर अनेक प्राचीन लेणी आणि गुहा आढळतात, ज्यांचा वापर प्राचीन काळी साधू आणि सैनिक निवासासाठी करत असत.