Manish Jadhav
ठाणे जिल्ह्यातील बेलापूर किल्ल्याचे बांधकाम इ.स. 1560 ते 1570 च्या सुमारास पोर्तुगीजांनी केले होते. पनवेल खाडीच्या मुखावर लक्ष ठेवण्यासाठी हा एक महत्त्वाचा लष्करी तळ होता.
इ.स. 1733 मध्ये चिमाजी अप्पांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने पोर्तुगीजांकडून हा किल्ला जिंकून घेतला. मराठ्यांनी हा किल्ला जिंकल्यानंतर श्री गणेशाची पूजा केली होती, अशी ऐतिहासिक नोंद आढळते.
या किल्ल्याचे एक मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे येथे शत्रूपासून बचाव करण्यासाठी आणि गुप्त हालचालींसाठी बांधलेले भूमिगत बोगदे. यातील काही बोगदे थेट खाडीपर्यंत पोहोचत असल्याचे मानले जाते.
इ.स. 1817 मध्ये तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धादरम्यान, ब्रिटिश कॅप्टन चार्ल्स ग्रे याने हा किल्ला मराठ्यांकडून जिंकला. त्यानंतर ब्रिटिशांनी या किल्ल्याचा वापर परिसरावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी केला.
किल्ल्याची तटबंदी अत्यंत भक्कम असून ती काळ्या पाषाणाने बांधलेली आहे. आजही या तटबंदीचे अवशेष आणि बुरुज सुस्थितीत पाहायला मिळतात, जे त्या काळातील स्थापत्यशास्त्राचा उत्तम नमुना आहेत.
बेलापूर किल्ला हा एका टेकडीवर स्थित असून तिथून पनवेलची खाडी, घणसोली आणि कळवा परिसरावर नजर ठेवता येत असे. जलमार्गाने होणाऱ्या व्यापारावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी हे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते.
सध्या हा किल्ला सिडको आणि पुरातत्व विभागाच्या देखरेखीखाली आहे. किल्ल्याच्या परिसरात सुंदर उद्यान विकसित करण्यात आले असून, दुर्गप्रेमी आणि पर्यटकांसाठी हे एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ बनले.