Manish Jadhav
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी विकटगड किल्ला स्वराज्यात सामील केल्यानंतर याचा वापर प्रामुख्याने टेहळणीसाठी केला. माथेरानच्या डोंगररांगेत असल्याने येथून कल्याण, भिवंडी आणि प्रबळगड यांसारख्या महत्त्वाच्या परिसरावर लक्ष ठेवणे सोपे जात असे.
असे मानले जाते की, या किल्ल्याला 'पेब' हे नाव तेथील 'पेबी' देवीवरुन पडले आहे. महाराजांनी या किल्ल्याची डागडुजी करुन त्याला अधिक बळकटी दिली. महाराजांच्या नावाचा आणि स्वराज्य स्थापनेचा मोठा प्रभाव या परिसरावर होता.
इतिहासात असा उल्लेख आढळतो की, महाराजांच्या काळात या किल्ल्याचा वापर धान्य साठवण्यासाठी केला जात असे. गडावरील लेणी आणि गुहांचा उपयोग स्वराज्याच्या रसदीसाठी (धान्य साठवणूक) कोठारे म्हणून केला जाई.
रायगड जिल्ह्यातील हा किल्ला स्वराज्याच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने मोक्याच्या ठिकाणी होता. कोकणातून घाटावर जाणाऱ्या मार्गांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी शिवरायांनी या किल्ल्याची तटबंदी मजबूत केली होती.
गडाचे नाव 'विकटगड' पडण्यामागे त्याचे अतिशय कठीण आणि 'विकट' चढण हे कारण आहे. शिवरायांच्या युद्धनीतीमध्ये अशा दुर्गम किल्ल्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व होते, कारण शत्रूला अशा ठिकाणी पोहोचणे अशक्यप्राय असे.
लोकश्रुतीनुसार, या किल्ल्यावरील एका गुहेत समर्थ रामदास स्वामींचे काही काळ वास्तव्य होते. शिवरायांच्या काळात अध्यात्म आणि शौर्य यांचा संगम अशा किल्ल्यांच्या माध्यमातून दिसून येतो.
गडावर महाराजांच्या काळातील पाण्याच्या टाक्या आजही पाहायला मिळतात. गडावर येणाऱ्या मावळ्यांची आणि सैन्याची सोय व्हावी म्हणून महाराजांनी जलव्यवस्थापनावर विशेष लक्ष दिले होते.
प्रबळगड, इरशालगड आणि विकटगड ही एका संरक्षणाची साखळी होती. स्वराज्याच्या राजधानीकडे (रायगडाकडे) येणाऱ्या शत्रूला रोखण्यासाठी या किल्ल्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.