Manish Jadhav
1655-56 मध्ये जावळीच्या चंद्रराव मोरेंचा पाडाव केल्यानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वासोटा किल्ला आपल्या स्वराज्यात सामील करुन घेतला. या किल्ल्याचा दुर्गमता पाहून महाराजांनी याचे नाव 'व्याघ्रगड' असे ठेवले.
दुर्गम आणि निसर्गदत्त संरक्षणामुळे महाराजांनी या किल्ल्याचा उपयोग प्रामुख्याने शत्रूच्या महत्त्वाच्या कैद्यांना ठेवण्यासाठी केला. येथे शत्रूचा शिरकाव करणे जवळपास अशक्य होते.
महाराजांच्या काळात स्वराज्याचे पेशवे मोरोपंत पिंगळे आणि अष्टप्रधान मंडळातील इतर काही महत्त्वाच्या व्यक्तींनी या किल्ल्यावर वास्तव्य केले होते, ज्यामुळे या किल्ल्याचे राजकीय महत्त्व अधोरेखित होते.
कोकण आणि सह्याद्रीच्या सीमेवर असल्याने महाराजांनी या किल्ल्याचा वापर पश्चिम किनारपट्टीवरील हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि आरमारी मोहिमांची रणनीती आखण्यासाठी केला.
वासोटा किल्ला तिन्ही बाजूंनी 'कोयनेच्या' घनदाट अरण्याने आणि खोल दऱ्यांनी वेढलेला आहे. महाराजांनी या नैसर्गिक संरक्षणाचा अत्यंत कल्पकतेने वापर करुन किल्ल्याची सुरक्षितता वाढवली.
किल्ल्याची उंची आणि घनदाट जंगल यामुळे महाराजांनी येथे स्वराज्याचा महत्त्वाचा दारुगोळा आणि रसद सुरक्षित ठेवण्याची व्यवस्था केली होती, जेणेकरुन संकटकाळी त्याचा वापर करता येईल.
जावळीच्या खोऱ्यात महाराजांचे वर्चस्व कायम राखण्यासाठी वासोटा हा एक मुख्य स्तंभ होता. महाराजांनी या परिसरातील अनेक जुन्या किल्ल्यांची डागडुजी करुन स्वराज्याची पकड घट्ट केली होती.
महाराजांनी आपल्या दूरदृष्टीने ज्या किल्ल्याचे महत्त्व ओळखले, तो वासोटा आज 'वनदुर्ग' म्हणून ओळखला जातो. महाराजांच्या गड-कोट मोहिमेतील हा एक अविभाज्य आणि रोमांचक हिस्सा आहे.