Sameer Amunekar
सिंधुदुर्ग किल्ला हा महाराष्ट्राच्या मालवण किनाऱ्याजवळ अरबी समुद्रातील 'कुरटे' बेटावर ४८ एकर क्षेत्रात पसरलेला एक भव्य जलदुर्ग आहे. १६६४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी परकीय आक्रमणांना पायबंद घालण्यासाठी या किल्ल्याची पायाभरणी केली.
समुद्राच्या अक्राळविक्राळ लाटांचा मारा झेलण्यासाठी या किल्ल्याची तटबंदी अत्यंत मजबूत करण्यात आली. किल्ल्याचा पाया रचताना त्यात कित्येक खंडी 'शिशाचा' (Lead) वापर करण्यात आला आहे, ज्यामुळे आजही हा किल्ला समुद्रात दिमाखात उभा आहे.
या किल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार (महाद्वार) अशा प्रकारे डिझाइन केले आहे की ते बाहेरून सहजासहजी नजरेस पडत नाही. या 'गोमुखी' रचनेमुळे शत्रूला दरवाजा नेमका कुठे आहे हे कळत नसे आणि थेट तोफांचा मारा करणेही अशक्य होत असे.
किल्ल्याच्या आत छत्रपती राजाराम महाराज यांनी १६९५ मध्ये बांधलेले शिवरायांचे एक भव्य मंदिर आहे. येथे महाराज 'वीरासनात' बसलेले असून, हे जगातील असे एकमेव मंदिर आहे जेथे शिवरायांची 'देवरूपात' पूजा केली जाते.
किल्ल्याच्या तटबंदीवर एका जागी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या उजव्या हाताचा आणि डाव्या पायाचा ठसा एका शिळेवर उमटलेला पाहायला मिळतो. शिवप्रेमींसाठी हे ठिकाण अत्यंत पवित्र आणि आकर्षणाचे केंद्र आहे.
चारही बाजूंनी खारे पाणी असूनही किल्ल्याच्या आत तीन ऐतिहासिक विहिरी आहेत, ज्यांचे पाणी अत्यंत गोड आहे. यांना 'दूध विहीर', 'दही विहीर' आणि 'साखर विहीर' म्हणून ओळखले जाते, ज्या सैनिकांच्या पाण्याची गरज भागवत असत.
मराठा साम्राज्याच्या अद्वितीय युद्धकलेचे आणि वास्तुकलेचे प्रतीक असलेला हा किल्ला 'राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक' तर आहेच, शिवाय याला युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या (UNESCO World Heritage Site) नामांकनातही मानाचे स्थान मिळाले आहे.