Manish Jadhav
सागरगड हा किल्ला समुद्रकिनाऱ्यापासून काही अंतरावर डोंगररांगेत असला तरी, येथून अरबी समुद्रावर आणि विशेषतः धरमतर खाडीवर पूर्ण नियंत्रण ठेवता येत असे. महाराजांनी या किल्ल्याचा उपयोग जंजिऱ्याच्या सिद्दीवर आणि पोर्तुगीजांच्या हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी केला होता.
महाराजांनी या किल्ल्याचे महत्त्व ओळखून तो स्वराज्यात मजबूत केला. पुढे याच किल्ल्याचे महत्त्व ओळखून त्यांनी कान्होजी आंग्रे यांच्याकडे या भागाची जबाबदारी दिली. महाराजांच्या शौर्याचा वारसा पुढे चालवत आंग्रे यांनी याच गडाच्या आधाराने सागरी मोहिमा फत्ते केल्या.
जेव्हा महाराजांनी इंग्रज आणि सिद्दीला शह देण्यासाठी खांदेरी बेटावर किल्ला बांधण्याचे ठरवले, तेव्हा सागरगड हा मुख्य जमिनीवरील सर्वात महत्त्वाचा आधार होता. येथूनच खांदेरी बेटावर रसद आणि सैन्य पाठवण्याचे नियोजन महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली होत असे.
सागरगडाच्या एका बाजूला 'वानरटोक' नावाचा अत्यंत भीषण कडा आहे. महाराजांच्या सैन्याने अशा नैसर्गिक रचनेचा वापर करुन शत्रूला चकवले. इतक्या कठीण कड्यावरुन शत्रू कधी हल्ला करेल याची कल्पनाही करु शकत नसे, हे शिवरायांच्या गनिमी काव्याचे उत्तम उदाहरण आहे.
महाराजांनी सागरगडाची डागडुजी करुन तिथली तटबंदी अधिक मजबूत केली. गडावर आजही शिवकालीन बांधकामाचे अवशेष आणि भक्कम बुरुज पाहायला मिळतात, जे स्वराज्याच्या सीमेवर उभ्या असलेल्या एका कणखर सैनिकाप्रमाणे आजही उभे आहेत.
महाराजांच्या कोणत्याही किल्ल्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिथले जलव्यवस्थापन. सागरगडावर 'पांडव कुंड' आणि इतर अनेक पाण्याच्या टाक्या आहेत. या टाक्या केवळ सैन्याची तहान भागवण्यासाठी नव्हती, तर कोणत्याही वेढ्यात गड दीर्घकाळ लढता यावा, या महाराजांच्या शौर्याच्या रणनीतीचा भाग होत्या.
जंजिऱ्याचा सिद्दी आणि मुंबईचे इंग्रज या दोघांच्याही मध्ये हा किल्ला येत असे. या गडावर स्वराज्याचा भगवा फडकवत ठेवून महाराजांनी या परकीय सत्तांना कोकण किनारपट्टीवर मनमानी करण्यापासून रोखले होते.
गडावर असलेला 'धोदाणे' धबधबा आणि दाट जंगल यांचा वापर महाराजांचे मावळे लपण्यासाठी आणि अचानक हल्ले करण्यासाठी करत. निसर्गालाच आपले शस्त्र बनवण्याचे महाराजांचे कौशल्य सागरगडाच्या इतिहासात स्पष्टपणे दिसते.