Manish Jadhav
सह्याद्रीच्या उंच पर्वतशिखरांनी स्वराज्याला नैसर्गिक संरक्षण दिले. शत्रूच्या बलाढ्य फौजेला या कठीण डोंगरदऱ्यांत शिरकाव करणे अशक्य व्हायचे, ज्यामुळे महाराजांना कमी सैन्यातही मोठे विजय मिळवता आले.
सह्याद्रीची घनदाट जंगले आणि वळणावळणाचे रस्ते 'गनिमी काव्या'साठी अत्यंत अनुकूल होते. शत्रूवर अचानक हल्ला करणे आणि डोंगरांच्या आड दडून बसणे यामुळे मोगल आणि आदिलशाही सैन्य हैराण व्हायचे.
महाराजांनी सह्याद्रीच्या प्रत्येक धोरणात्मक शिखरावर किल्ले बांधले किंवा जिंकले. राजगड, रायगड, तोरणा यांसारख्या किल्ल्यांमुळे सह्याद्री स्वराज्याची राजधानी आणि मुख्य लष्करी केंद्र बनला.
सह्याद्रीच्या कुशीत राहणारे 'मावळे' हे या भागातील कानाकोपऱ्याशी परिचित होते. डोंगर चढणे आणि उतरणे यात ते निष्णात असल्याने, महाराजांनी याच मावळ्यांच्या जोरावर अशक्य वाटणाऱ्या मोहिमा फत्ते केल्या.
मैदानी प्रदेशात शत्रूचा तोफखाना आणि हत्तींचे सैन्य प्रभावी ठरायचे, पण सह्याद्रीच्या उंच आणि अरुंद वाटांवर हे मोठे सैन्य निकामी ठरायचे. सह्याद्रीने शत्रूची ताकद अर्धी करण्याचे काम केले.
सह्याद्रीतील किल्ल्यांवर पावसाचे पाणी साठवण्याची उत्तम सोय होती. शत्रूने वेढा घातला तरी गडावरील पाणी आणि रसद यांमुळे मराठा सैन्य महिनान् महिने झुंज देऊ शकत असे.
सह्याद्रीतील अनेक गुप्त वाटा, खिंडी आणि दऱ्या महाराजांना गुप्तपणे हालचाली करण्यास मदत करायच्या. आग्र्याहून सुटका असो किंवा पन्हाळ्याचा वेढा, सह्याद्रीच्या मार्गांनीच महाराजांना सुरक्षित मार्ग दाखवला.
जावळीच्या खोऱ्यातील सह्याद्रीचे भीषण आणि घनदाट जंगल हे अफझलखानासारख्या शत्रूचा नाश करण्यासाठी सर्वात मोठे शस्त्र ठरले. सह्याद्रीनेच महाराजांना गनिमाला आपल्या जाळ्यात ओढण्याची ताकद दिली.