Manish Jadhav
रत्नदुर्ग किल्ला हा कोकण किनारपट्टीच्या संरक्षण फळीतील एक महत्त्वाचा दुवा होता. शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याचे सामरिक महत्त्व ओळखून 1670 च्या सुमारास हा किल्ला आपल्या स्वराज्यात सामील करून घेतला.
महाराजांनी रत्नदुर्ग किल्ल्याचा उपयोग मराठा आरमाराचे एक महत्त्वाचे केंद्र म्हणून केला. या किल्ल्यावरून अरबी समुद्रातील शत्रूच्या हालचालींवर आणि व्यापारी मार्गांवर करडी नजर ठेवली जात असे.
किल्ल्यावर महाराजांच्या काळातच श्री भगवती देवीच्या मंदिराचे नूतनीकरण करण्यात आले. आजही या जागृत देवस्थानच्या दर्शनासाठी हजारो भाविक येतात. देवीचा आशीर्वाद घेऊनच मावळे मोहिमेवर निघत असत.
महाराजांनी या किल्ल्याची तटबंदी अत्यंत भक्कम केली. किल्ल्याला एकूण 9 बुरुज असून त्यापैकी 'कासव बुरुज' आणि 'गणेश बुरुज' अतिशय महत्त्वाचे आहेत, जे शत्रूला लांबूनच टिपण्यास मदत करत.
स्वराज्यातील अनेक किल्ल्यांप्रमाणेच या किल्ल्याची रचनाही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. घोड्याच्या नालेसारखा आकार असल्याने समुद्राच्या तीनही बाजूंनी शत्रूला घेरण्याची क्षमता या किल्ल्यात होती.
किल्ल्याच्या मुख्य भागाला 'राजकोट' म्हटले जाते. महाराजांनी येथे लष्करी छावणी आणि दारुगोळ्याचे कोठार उभारले होते, जेणेकरुन सागरी युद्धात मावळ्यांना तातडीने मदत मिळावी.
सिद्दी आणि पोर्तुगीज यांच्या उपद्रवाला लगाम घालण्यासाठी महाराजांनी रत्नदुर्गचा वापर एक भक्कम ढाल म्हणून केला. या किल्ल्यामुळेच रत्नागिरी परिसरात मराठ्यांचे वर्चस्व निर्माण झाले.
अथांग अरबी समुद्राच्या लाटा आजही रत्नदुर्गच्या तटबंदीवर आदळतात, तेव्हा शिवरायांच्या आरमारी दूरदृष्टीची आणि मावळ्यांच्या शौर्याची प्रकर्षाने जाणीव होते. हा किल्ला आजही शिवप्रेमींसाठी स्फूर्तीस्थान आहे.