Manish Jadhav
गुजरात राज्यातील प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक पावागड किल्ला हा एकाच वेळी बांधला गेलेला नाही. हा किल्ला मौर्य काळ, सोळंकी काळ आणि नंतर सुलतानांच्या काळात वेगवेगळ्या टप्प्यांत विस्तारत गेला, ज्यामुळे याला ऐतिहासिक वास्तुकलेचे अद्वितीय रुप मिळाले.
ख्रिस्तोत्तर 13व्या शतकात खिची चौहान राजपुतांनी या किल्ल्यावर आपले नियंत्रण मिळवले. त्यांनी किल्ल्याची तटबंदी मजबूत केली आणि पावागडला एक अभेद्य किल्ला बनवले, ज्याला जिंकणे शत्रूसाठी कठीण होते.
1484 मध्ये गुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा याने पावागडवर मोठा हल्ला केला. चौहान राजांनी हा किल्ला वाचवण्यासाठी तब्बल 20 महिने निकराची लढाई लढली, जी इतिहासातील सर्वात प्रदीर्घ लढ्यांपैकी एक मानली जाते.
किल्ला जिंकल्यानंतर सुलतान महमूद बेगडाने पावागडच्या पायथ्याशी 'चंपानेर' हे भव्य शहर वसवले आणि त्याला गुजरातची नवी राजधानी बनवले. त्यामुळे या परिसराचे राजकीय महत्त्व प्रचंड वाढले.
1535 मध्ये मुघल सम्राट हुमायूंने पावागड किल्ल्यावर चढाई केली. केवळ 300 सैनिकांच्या मदतीने, किल्ल्याच्या एका दुर्गम आणि उभ्या कड्यावरुन गुप्त मार्गाने चढून हुमायूंने हा किल्ला ताब्यात घेतला होता.
पावागड डोंगराच्या शिखरावर वसलेले 'कालिका माता' मंदिर हे एक प्राचीन शक्तीपीठ आहे. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, स्वतः विश्वामित्र ऋषींनी या डोंगरावर तपश्चर्या केली होती आणि येथेच देवीची स्थापना केली होती.
पावागड किल्ला आणि चंपानेर परिसरातील वास्तू, मशिदी आणि राजवाडे यांच्या ऐतिहासिक महत्त्वामुळे 2004 मध्ये या संपूर्ण क्षेत्राला 'युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ' म्हणून घोषित करण्यात आले.