Manish Jadhav
पांडवगड हा किल्ला सातारा जिल्ह्यातील वाई शहराच्या उत्तरेला सुमारे 6 मैलांवर स्थित आहे. हा किल्ला समुद्रसपाटीपासून साधारणपणे 4177 फूट उंचीवर असून येथून वाई परिसराचा विहंगम नजारा दिसतो.
लोककथेनुसार, हा किल्ला पांडवांनी त्यांच्या वनवासादरम्यान बांधला होता, म्हणून याचे नाव 'पांडवगड' पडले. गडावर भीम आणि हिडिंबा यांच्याशी संबंधित काही कथाही सांगितल्या जातात, ज्यामुळे याला धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले.
ऐतिहासिक नोंदीनुसार, हा किल्ला 12व्या शतकात शिलाहार वंशातील राजा दुसरा भोज याने बांधला होता. पुढे हा किल्ला आदिलशाही, मराठा साम्राज्य आणि नंतर ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.
इ.स. 1673 मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पन्हाळा जिंकल्यानंतर सातारा परिसरातील महत्त्वाचे किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले. त्याच काळात पांडवगड देखील स्वराज्यात सामील झाला, ज्यामुळे मराठ्यांचे वाई प्रांतावर वर्चस्व निर्माण झाले.
गडावर जाण्यासाठी खडकातून कोरलेल्या पायऱ्या आहेत. गडावर पाण्याचे टाके, जुन्या वाड्यांचे अवशेष आणि तटबंदी पाहायला मिळते. तसेच, गडाच्या माथ्यावरुन पाचगणी आणि कृष्णा खोऱ्याचे सुंदर दर्शन घडते.
गडाच्या माथ्यावर 'पांडजाई देवी'चे एक छोटे पण जागृत मंदिर आहे. या देवीला गडाची रक्षणकर्ती मानले जाते. दरवर्षी अनेक भाविक आणि दुर्गप्रेमी या ठिकाणी दर्शनासाठी येतात.
पांडवगड हा ट्रेकर्ससाठी अतिशय लोकप्रिय आहे. पावसाळ्यात हा किल्ला हिरव्यागार शालूने नटलेला असतो. गडाचा आकार लांबट आणि अरुंद असून, दुर्गभ्रमंतीसाठी हा एक मध्यम श्रेणीचा ट्रेक मानला जातो.
आज हा किल्ला काहीसा दुर्लक्षित असला तरी दुर्गप्रेमी संस्था याच्या संवर्धनासाठी प्रयत्न करत आहेत. वाईपासून जवळ असल्यामुळे पर्यटकांना म्हांदर्डे गावामार्गे सहज या गडावर पोहोचता येते.