Manish Jadhav
नळदुर्ग हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा 'भुईकोट' (जमिनीवरील) किल्ला आहे. हा किल्ला राजा नल याने बांधला असल्याचे मानले जाते, म्हणून याला 'नळदुर्ग' हे नाव पडले.
या किल्ल्याचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे 'नर' आणि 'मादी' नावाचे दोन कृत्रिम धबधबे. हे धबधबे अशा प्रकारे तयार केले आहेत की, बोरी नदीचे पाणी एका विशिष्ट उंचीवरुन खाली कोसळते, जे पाहणे पर्यटकांसाठी पर्वणीच असते.
बोरी नदीवर बांधलेला महाकाय बंधारा आणि त्यामध्ये असलेला 'पाणी महाल' हे स्थापत्यशास्त्राचे उत्तम उदाहरण आहे. धबधब्याच्या मागे असलेला हा महाल पाण्याने वेढलेला असूनही आतून कोरडा असतो.
किल्ल्याला दुहेरी आणि अतिशय भक्कम तटबंदी आहे. या तटबंदीमध्ये सुमारे 114 बुरुज असून, प्रत्येक बुरुजाची रचना शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी वैशिष्ट्यपूर्ण करण्यात आली आहे.
किल्ल्यावरील 'हत्ती बुरुज' हा आकाराने खूप मोठा असून त्यावर तोफा ठेवण्याची व्यवस्था आहे. तसेच 'उपळी बुरुज' हा किल्ल्याचा सर्वात उंच भाग आहे, जिथून संपूर्ण परिसराचे विहंगम दृश्य दिसते.
नळदुर्ग किल्ल्यावर अनेक ऐतिहासिक तोफा आहेत. त्यापैकी 'मगरमुखी तोफ' (जिचे तोंड मगरीसारखे आहे) ही पर्यटकांचे विशेष लक्ष वेधून घेते.
किल्ल्याच्या आत 'जमा मशीद' आणि 'बारादरी' नावाच्या सुंदर वास्तू आहेत. या इमारतींची बांधणी इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीत केलेली असून ती आजही सुस्थितीत आहे