Manish Jadhav
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जेव्हा मोगलांची धनाढ्य बाजारपेठ 'सुरत' लुटली, तेव्हा तिथून आणलेला अफाट खजिना स्वराज्यात सुरक्षित पोहोचवणे अत्यंत गरजेचे होते. महाराजांनी या मौल्यवान खजिन्याचा काही काळ सुरक्षित साठा करण्यासाठी लोहगड किल्ल्याची निवड केली होती.
लोहगड किल्ला हा कोकण आणि घाटमाथा यांना जोडणाऱ्या बोरघाटाजवळ स्थित आहे. या मार्गावरून मोठा व्यापारी व्यापार चालत असे. या किल्ल्यावरुन या व्यापारी मार्गावर आणि हालचालींवर बारीक नजर ठेवणे महाराजांना सहज शक्य झाले.
मोगल सरदार मिर्झा राजे जयसिंग यांच्यासोबत झालेल्या 1665 च्या ऐतिहासिक 'पुरंदरच्या तहात' महाराजांना आपल्या ताब्यातील 23 किल्ले मोगलांना द्यावे लागले होते. या रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या किल्ल्यांमध्ये 'लोहगड' सारख्या बलाढ्य किल्ल्याचाही समावेश होता.
महाराजांच्या संरक्षण रणनीतीमध्ये लोहगड आणि विसापूर या जोडकिल्ल्यांना विशेष स्थान होते. पुणे आणि कल्याण प्रांताच्या सुरक्षेसाठी सिंहगड आणि लोहगड हे एकमेकांना पूरक तटबंदीसारखे काम करत असत.
पुरंदरच्या तहात गेलेला हा महत्त्वाचा किल्ला फार काळ मोगलांच्या ताब्यात ठेवणे महाराजांना मंजूर नव्हते. म्हणूनच, 1630 मध्ये तानाजी मालुसरे यांनी सिंहगड जिंकल्यानंतर, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदेशाने मराठा सैन्याने अवघ्या काही दिवसांत लोहगडवर पुन्हा भगवा फडकवला.
लोहगडाची 'विंचूकाटा' ही नैसर्गिक आणि भौगोलिक रचना शत्रूला चकवण्यासाठी सर्वोत्तम होती. महाराजांनी या किल्ल्याच्या नैसर्गिक मजबुतीचा वापर करुन मावळ प्रांतात स्वराज्याची पकड अधिक मजबूत केली.
पुणे परिसरावर आणि विशेषतः मावळ खोऱ्यावर लष्करी वचक ठेवण्यासाठी महाराजांनी लोहगडाचा वापर एक प्रमुख लष्करी छावणी आणि रसद साठवण्याचे केंद्र म्हणून केला. हा किल्ला स्वराज्याच्या संरक्षणाचा एक भक्कम आधारस्तंभ होता.