Manish Jadhav
कोथळीगड हा किल्ला रायगड जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात आहे. शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळात उत्तर कोकण आणि कल्याण-भिवंडी परिसरावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी या किल्ल्याचा उपयोग एका महत्त्वाच्या लष्करी चौकीसारखा केला.
1657 मध्ये जेव्हा महाराजांनी कल्याण आणि भिवंडीवर विजय मिळवला, तेव्हा कोथळीगड हा स्वराज्याचा एक प्रमुख आधारवड ठरला. या किल्ल्यावरुन कल्याणच्या सुभेदारीवर लक्ष ठेवणे सोपे जात असे.
या किल्ल्याची रचना एखाद्या 'फनेल' (नरसाळे) सारखी आहे. किल्ल्याच्या शिखरावर असलेला उंच सुळका आणि त्यातील गुहा टेहळणीसाठी अत्यंत उपयुक्त होत्या. महाराजांनी या सुळक्याचा वापर शत्रूच्या हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी केला.
कोथळीगड हा भीमाशंकर आणि कोकण यांना जोडणाऱ्या घाटमार्गावर स्थित आहे. महाराजांच्या रणनीतीनुसार, घाटावरुन येणाऱ्या आदिलशाही किंवा मुघल फौजांना रोखण्यासाठी या किल्ल्यावर नेहमी सज्ज तुकडी तैनात असे.
किल्ल्याच्या पोटातील गुहांमध्ये आणि सुळक्यामध्ये खोदलेल्या पायऱ्यांच्या मार्गामुळे हा किल्ला अतिशय सुरक्षित होता. महाराजांच्या काळात या गुहांचा वापर दारुगोळा साठवण्यासाठी आणि धान्याची कोठारे म्हणून केला जात असे.
महाराजांनी स्वराज्यातील अनेक किल्ल्यांप्रमाणेच कोथळीगडाची तटबंदी आणि पाण्याचे टाके यांची डागडुजी करुन घेतली होती, जेणेकरुन दीर्घकाळ वेढा पडल्यास किल्ला लढवता येईल.
या किल्ल्याचा वापर मुख्यत्वे लष्करी निवासासाठी आणि संदेशवहनासाठी केला जाई. राजगड किंवा रायगडावरुन येणारे सांगावे उत्तर कोकणात पोहोचवण्यासाठी हा किल्ला एक महत्त्वाचा दुवा होता.
महाराजांच्या निधनानंतरही या किल्ल्याने स्वराज्यासाठी झुंज दिली. 1684 मध्ये औरंगजेबाच्या सैन्याने या किल्ल्यावर हल्ला केला होता, परंतु त्याआधी अनेक दशके महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली हा किल्ला स्वराज्याचे अभेद्य रक्षण करत होता.