Manish Jadhav
कुलाबा किल्ला हा छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बांधलेल्या शेवटच्या जलदुर्गांपैकी एक आहे. जंजिऱ्याच्या सिद्दीला शह देण्यासाठी आणि महाराष्ट्राच्या सागरी सीमा सुरक्षित करण्यासाठी महाराजांनी 1680 च्या सुमारास या किल्ल्याच्या बांधकामाची पायाभरणी केली.
शिवछत्रपतींनंतर मराठा आरमाराचे प्रमुख 'सरखेल' कान्होजी आंग्रे यांनी कुलाबा किल्ल्याला आपले मुख्य ठाणे बनवले. त्यांच्या काळात या किल्ल्यावरुन ब्रिटिश, डच आणि पोर्तुगीज आरमारी सत्तांवर मराठ्यांचा मोठा दरारा निर्माण झाला होता.
हा किल्ला अलिबागच्या समुद्रकिनाऱ्यापासून साधारण 1 ते 2 किलोमीटर अंतरावर एका लहान बेटावर बांधला. भरतीच्या वेळी हा किल्ला पूर्णपणे पाण्याने वेढला जातो, ज्यामुळे शत्रूला यावर हल्ला करणे अत्यंत कठीण जात असे.
या किल्ल्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ओहोटीच्या वेळी समुद्राचे पाणी ओसरते. या काळात पर्यटक आणि स्थानिक लोक चक्क चालत किंवा घोडागाडीने समुद्राच्या वाळूतून या किल्ल्यावर जाऊ शकतात.
हा किल्ला चहूबाजूंनी खाऱ्या समुद्राने वेढलेला असूनही, किल्ल्याच्या आत गोड पाण्याचे दोन मोठे तलाव आणि विहिरी आहेत. इतिहासकाळात किल्ल्यातील सैनिकांची पाशवी तहान भागवण्यासाठी या पाण्याचा वापर केला जाई, जे आजही एक निसर्गाचे नवल मानले जाते.
किल्ल्याच्या आत 1759 मध्ये रागूजी आंग्रे यांनी बांधलेले भव्य 'सिद्दी विनायक' मंदिर आहे. हे मंदिर आजही सुस्थितीत असून गणेश चतुर्थीला अलिबाग मधील हजारो भाविक समुद्रातून चालत या मंदिरात दर्शनासाठी येतात.
कुलाबा किल्ल्याची तटबंदी अत्यंत मजबूत असून तिची उंची सुमारे 25 फूट आहे. किल्ल्याचे रक्षण करण्यासाठी इतिहासकाळात अनेक तोफा तैनात होत्या, ज्यांमधील काही तोफा आजची ऐतिहासिक साक्ष म्हणून किल्ल्यावर पाहायला मिळतात.
मराठ्यांचे सत्ताकेंद्र असलेल्या या कुलाबा किल्ल्याला जिंकण्यासाठी 1721 मध्ये ब्रिटिश आणि पोर्तुगीजांनी एकत्र येऊन संयुक्त हल्ला केला होता. परंतु, मराठ्यांच्या पराक्रमापुढे आणि कान्होजी आंग्रेंच्या युद्धनीतीमुळे शत्रूला रिकाम्या हाताने परतावे लागले होते.