Manish Jadhav
जुनागड किल्ल्याचे मूळ नाव 'चिंतामणी' असे होते. बिकानेरचे सहावे शासक राजा रायसिंग यांनी इ.स. 1589 ते 1593 दरम्यान या किल्ल्याची निर्मिती केली. हा किल्ला त्याच्या अभेद्य तटबंदीसाठी ओळखला जातो.
20व्या शतकात जेव्हा राजघराणे हा किल्ला सोडून 'लालगढ पॅलेस'मध्ये राहण्यास गेले, तेव्हा या जुन्या वास्तूला 'जुनागड' (म्हणजेच जुना किल्ला) असे नाव देण्यात आले.
राजा रायसिंग हे मुघल सम्राट अकबर आणि जहांगीर यांच्या दरबारातील एक अत्यंत प्रभावशाली सेनापती होते. त्यांनी अनेक युद्धे जिंकली आणि त्यातून मिळालेल्या संपत्तीचा वापर या किल्ल्याच्या अंतर्गत सौंदर्यीकरणासाठी केला.
जुनागड किल्ल्यावर इतिहासात अनेक आक्रमणे झाली, मात्र शत्रूला हा किल्ला कधीही पूर्णपणे जिंकता आला नाही. केवळ कामरान (हुमायूनचा भाऊ) याने एका दिवसासाठी बिकानेरवर ताबा मिळवला होता, पण तोही हा किल्ला टिकवू शकला नाही.
या किल्ल्याच्या रचनेत अकबराच्या काळातील मुघल शैली, राजपुताना संस्कृती आणि नंतरच्या काळात ब्रिटीश (पाश्चात्य) स्थापत्यकलेचा प्रभाव पाहायला मिळतो. लाल दगड आणि संगमरवरी दगडांचा वापर करुन हा किल्ला सजवला आहे.
किल्ल्याच्या आत असलेले अनुप महल, कारंजांनी सजलेले 'बादल महल' आणि काचेचे कोरीव काम असलेले 'चंद्र महल' राजेशाही वैभवाची साक्ष देतात. यात सोन्याच्या पानांचा (Gold Leaf) अप्रतिम वापर केला.
जुनागड किल्ल्याच्या संग्रहालयात पहिल्या महायुद्धातील 'डी हॅविलँड 9' (DH.9) नावाचे एक दुर्मिळ लढाऊ विमान ठेवण्यात आले आहे. ब्रिटीश सरकारने बिकानेरचे महाराज गंगासिंग यांच्या युद्धकाळातील सेवेचा गौरव म्हणून हे विमान भेट दिले होते.